فلور آلپی بخشی از اشترانکوه در استان لرستان

نویسندگان

گروه زیست‌شناسی، دانشگاه آزاد اسلامی واحد بروجرد، بروجرد، ایران

چکیده

اشترانکوه با 4050 متر ارتفاع بالاتر از سطح دریا در غرب ایران واقع شده است. پژوهش حاضر، با هدف شناسایی گونه‌های گیاهی و معرفی فلور، تعیین شکل‌های زیستی و پراکنش جغرافیایی گیاهان آلپی دو قله اشترانکوه انجام گرفت. به این منظور، نمونه‌های گیاهی از نقاط مختلف این منطقه از ارتفاع 3000 تا 4050 متر طی دو فصل رویشی بین سال‌های 1387 تا 1389 جمع‌آوری و شناسایی شد. طیف زیستی گیاهان منطقه مورد مطالعه با تعیین درصد گونه‌های متعلق به هر یک از شکل‌های زیستی ترسیم شد. جایگاه این منطقه از نظر جغرافیای گیاهی ایران، بر اساس داده‌های حاصل از پراکنش جغرافیایی گونه‌های شناسایی شده و منابع موجود بررسی شد. از 82 گونه شناسایی شده در منطقه مورد مطالعه، 76 گونه دولپه‌ای و 6 گونه تک‌لپه‌ای حضور دارد. این گونه‌ها به 27 تیره و 63 جنس تعلق دار. مهم‌ترین تیره‌های منطقه عبارتند از: Asteraceae (14 گونه، 07/17 درصد)، Lamiaceae (11 گونه، 4/13 درصد) و Fabaceae (9 گونه، 9/10 درصد). از نظر شکل زیستی، 07/67 درصد همی‌کریپتوفیت، 85/15 درصد کامه‌فیت، 76/9 درصد ژئوفیت، 44/2 درصد تروفیت، 44/2 درصد فانروفیت و 44/2 درصد انگل هستند. 67 گونه (7/81 درصد) فلور منطقه بوم‌زاد ناحیه ایرانی-تورانی هستند که از این تعداد 23 گونه بوم‌زاد ایران است و در میان آنها پراکنش گونه‌های: Astragalus shuturunkuhensis ، A. lurorum، Cousinia khorramabadensis و Dionysia gaubae به استان لرستان محدود می‌شود.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

Alpine flora of some part of Oshtorankuh, Lorestan province

نویسندگان [English]

  • Mohammad Mehdi Dehshiri
  • Hamid Mahdavar
Department of Biology, Boroujerd Branch, Islamic Azad University, Boroujerd, Iran
چکیده [English]

Oshtorankuh located in west of Iran with the highest peak of 4050 m (above sea level). The aim of this research was to identify the plant species, introducing the flora, determination of life forms, and geographical distribution in two peak of Oshtorankuh area. For this purpose, plant specimens were collected from different parts of this area between 3000 to 4050 m during two growing seasons 2009-2010. The plant biological spectrum of the studied area was plotted by means of life forms results. The position of the area within Iran’s phytogeography classification was studied based on geographical distribution data and references. From 82 identified species in the studied area, 76 dicotyledons and 6 monocotyledons were presented. These species belong to 27 families and 63 genera. The important families are Asteraceae, Lamiaceae and Fabaceae with 17.07 %, 13.4 % and 10.9 %, respectively. Life forms of the plant species include Hemicryptophytes 67.07 %, Chamaephytes 15.85 %, Geophytes 9.76 %, Therophytes 2.44 %, Phanerophytes 2.44 % and Parasite 2.44 %. 67 species (81.7 %) were endemics of Irano-Turanian region; 23 species of them were endemics of Iran. Distribution of Astragalus shuturunkuhensis, A. lurorum, Cousinia khorramabadensis and Dionysia gaubae limited to Lorestan province.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Flora
  • Plant Geography
  • Life Form
  • Chorotype
  • Oshtorankuh

مقدمه

در میان کشورهای جنوب‌غرب آسیا، ایران دارای متنوع‌ترین پوشش گیاهی است. این تنوع رویشی از اختلافات بزرگ آب و هوایی و نیز تاریخچه فلور و پتانسیل تکاملی آن ناشی می‌شود (Asri and Mehrnia, 2002). تنوع اقلیمی موجب شاست ده تا در پهنه کشور، اکوسیستم‌های جالبی به وجود آید که هر کدام غنی از گیاهان متنوع و همچنین اجتماعات گیاهی ویژه خود است. از اکوسیستم‌های جالب کلان کشور می‌توان به منطقه رویشی زاگرس اشاره کرد.

استان لرستان به عنوان یکی از مهم‌ترین کانون‌های گیاهان و بوم‌زاد ناحیه رویشی ایرانی-تورانی حوزه جنگل‌های زاگرسی به شمار می‌رود (Abrari Vajari et al., 2007). یکی از رشته‌کوه‌های مهم استان لرستان، اشترانکوه است که به صورت یک دیواره کوهستانی و بخشی از سیستم زاگرس، فلات داخلی ایران را از نواحی جلگه‌ای جدا می‌کند.

پوشش گیاهی مناطق کوهستانی ایران توسط پژوهشگران متعدد مطالعه شده است. نخستین جمع‌آوری گیاهان از مناطق کوهستانی زاگرس توسط Olivier (1795) انجام گرفت. پس از وی، سایر گیاه‌شناسان از جمله: Aucher-Eloy (1835)، Haussknecht (1865-1867)، Bornmuller (1889-1939)، Nabelek (1910)، Cowan و Darlington (1929)، Trott (1934-1939)، Maleki (1939-1970)، Rechinger (1939-1949)، Koie (1945) و Gentry (1955) از این مناطق نمونه‌های گیاهی جمع‌آوری کرده‌اند (Parsa, 1978). در سال‌های اخیر، Noroozi و همکاران (2008) و Rajaei و همکاران (2011) مطالعاتی در مورد فلور آلپی مناطقی از ایران انجام دادند. در استان لرستان، مطالعاتی در مناطق کوهستانی توسط Asri و Mehrnia (2002)، Dehshiri و Goudarzi (2005)، Abrari Vajari و Veiskarami (2005)، Yarahmadi و همکاران (2009) و Mehrnia و Ramak (2014) انجام گرفته است. پوشش گیاهی اشترانکوه توسط شرکت‌های مختلف مهندسین مشاور از جمله Tacom Consulting Engineers (2012) مطالعه شده است. همچنین، Abrari Vajari و همکاران (2007) و Abasi و همکاران (2009 و 2015) مناطق کوهپایه‌ای اشترانکوه را مطالعه کرده‌اند.

از آنجا که بررسی‌های فلوریستیک مانند شناسنامه‌ای نشان‌دهنده وضعیت حال و گذشته یک منطقه است، بنابراین در پیش‌بینی‌های آینده نقش به‌سزایی دارد. چون فلور آلپی از نظر پوشش گیاهی و رُستنی‌ها از ویژگی‌های خاصی برخوردار است، مطالعه حاضر تلاش می‌کند تا عناصر رویشی آلپی دو قله اشترانکوه را در مقیاس کوچک به تصویر کشیده، به معرفی شکل‌های زیستی و پراکنش جغرافیایی آن بپردازد.

 

روش بررسی.

موقعیت منطقه: منطقه حفاظت‌شده اشترانکوه با 104355 هکتار مساحت با مختصات 58 º48 تا 28 º49 طول شرقی وʹ11 º33 تا 35 º33 عرض شمالی، جزو سلسله کوه‌های زاگرس به شمار می‌رود که در جنوب و جنوب‌شرقی شهرستان دورود، بخش غربی شهرستان ازنا و شمال‌شرقی شهرستان الیگودرز در استان لرستان واقع شده است (شکل 1). دسترسی به این منطقه از طریق محور ارتباطی دورود–ازنا است که از میان آن می‌گذرد. منطقه حفاظت‌شده اشترانکوه با حداقل ارتفاع حدود 1300 متر در ایستگاه چم‌چید و حداکثر ارتفاع 4050 در قله سِن بُران و ارتفاع متوسط 2365 متر از سطح دریا ناحیه‌ای کاملاً کوهستانی و مرتفع، با شیب‌های تند به همراه بیرون‌زدگی‌های سنگی و در بسیاری از عرصه‌ها فاقد پوشش خاکی یا دارای پوشش خاکی کم عمق است. منطقه حفاظت‌شده اشترانکوه با روند شمال‌غرب و جنوب‌شرق که روند کلی ارتفاعات زاگرس است شامل طاقدیس‌های متوالی است که در آنها رسوبات آهکی کرتاسه و ژوراسیک و سنگ‌های کنگلومرایی پلیوسن گسترش دارند (Tacom Consulting Engineers, 2012).

پژوهش حاضر، در بخش بسیار کوچکی از شرق منطقه حفاظت‌شده اشترانکوه در قلل سِن بُران و کوله‌جنو با مختصات 17 º49 تا 20 º49 طول شرقی وʹ19 º33 تا 24 º33 عرض شمالی در وسعتی نزدیک به 3800 هکتار، در طبقه ارتفاعی 3000 تا 4050متر از سطح دریا انجام شد.

بر اساس آمار ایستگاه هواشناسی ازنا که نزدیک‌ترین ایستگاه هواشناسی به منطقه مورد مطالعه است، میانگین بارش سالیانه 3/421میلی‌متر طی سال‌های 1379 تا 1389 بوده است. بیشترین میزان بارش در فروردین‌ماه (1/80 میلی‌متر) است و پس از آن ماه‌های آذر و بهمن به ترتیب بیشترین بارش را دارند. بررسی‌ها نشان می‌دهد که رژیم بارندگی این منطقه مدیترانه‌ای است؛ چنان که بیشتر بارندگی‌های منطقه در شش ماهه اول سال رخ می‌دهد. متوسط دمای حداکثر گرم‌ترین ماه، متوسط دمای حداقل سردترین ماه و متوسط دمای سالیانه ازنا به ترتیب: 9/37، 6/7- و 4/12 درجه سانتیگراد و میانگین رطوبت نسبی سالانه 58/30 درصد است. معمولاً یخبندان برای ارتفاع متوسط منطقه از اوایل آبان ماه آغاز می‌شود و تا اوایل فروردین ماه ادامه دارد و تعداد روزهای یخبندان، 135 روز در سال است.

 

روش تحقیق.

به منظور معرفی فلور منطقه، از روش پیمایشی که یکی از روش‌های مرسوم مطالعات تاکسونومیک منطقه‌ای است، استفاده شد (Mesdagi, 2001). در این روش، جمع‌آوری نمونه‌های گیاهی با مراجعه مستقیم به نواحی مختلف منطقه مورد بررسی طی دو فصل رویشی بین سال‌های 1388 تا 1398 صورت گرفت. گونه‌های گیاهی موجود در منطقه، پس از جمع‌آوری خشک و پرس شدند. نمونه‌ها با مراجعه فلورا ایرانیکا (Rechinger, 1963-2010)، فلور عراق (Townsend and Guest, 1960-1985)، فلور فلسطین (Zohary and Feinbrun-Dothan, 1966-1986)، فلور ترکیه (Davis, 1965-1988)، گون‌های ایران (Maassoumi, 1986-2011)، فلور ایران (Assadi, 1988-2013) و فلور رنگی ایران (Ghahreman, 1975-2006) شناسایی و نمونه‌ها با مراجعه به نمایه IPNI (2014) جستجو و مقابله شدند. برای تعیین پراکنش جغرافیایی و پراکنش جغرافیایی گونه‌های گیاهی شناسایی شده، از فلورهای اشاره شده و منابع موجود در زمینه جغرافیای گیاهی ایران از جمله Zohary (1973) و Takhtajan (1986) استفاده شد. شکل زیستی گیاهان بر اساس سیستم Raunkiaer (1934) مشخص و طیف زیستی آنها به صورت هیستوگرام ترسیم شد. شکل زیستی در این سیستم بر مبنای جوانه‌های احیا‌کننده که در سال بعد بخش‌های مختلف گیاه را ایجاد می‌کند، تعیین و به پنج طبقه فانروفیت‌ها، کامه‌فیت‌ها، همی‌کریپتوفیت‌ها، ژئوفیت‌ها و تروفیت‌ها تقسیم می‌گردد Ghahreman, 1994)؛ (Moghadam, 2001. از مرجع تنوع زیستی گونه‌های ایران (Ghahreman and Attar, 1998) و Red data book (Jalili and Jamzad, 1999) برای شناسایی گونه‌های بوم‌زاد، نادر و در معرض خطر استفاده گردید. سپس، گونه‌های گیاهی شناسایی شده، در هرباریوم مرکزی دانشگاه آزاد اسلامی واحد بروجرد نگهداری شد.

 

 

شکل1- موقعیت منطقه حفاظت‌شده اشترانکوه (مقیاس 1:50000)

 


نتایج.

در منطقه مورد مطالعه در وسعتی حدود 3800 هکتار در مجموع، 82 گونه از 63 جنس و 27 تیره گیاهی شناسایی شد. از این تعداد، 6 گونه تک‌لپه‌ای و 76 گونه دولپه‌ای است که فهرست تیره‌ها و گونه‌های شناسایی شده در منطقه مورد مطالعه و همچنین ناحیه رویشی، شکل زیستی، وضعیت حفاظتی و پراکنش آنها در پیوست 1 آمده است.

در میان تیره‌های گوناگون، Asteraceae، Lamiaceae و Fabaceae به ترتیب با داشتن 14، 11 و 9 گونه گیاهی دارای بیشترین سهم از نظر غنای گونه‌ای و 12 تیره هر یک با یک گونه گیاهی کمترین سهم را در غنای گونه‌ای منطقه داشتند.

چنان که در شکل 2 نشان داده شده است، علف‌های چندساله دولپه با 59 گونه (95/71 درصد) بیشترین شکل رویشی گونه‌های شناسایی شده را تشکیل می‌دهند. این در حالی است که هیچ گونه علفی یک‌ساله تک‌لپه در منطقه مورد مطالعه دیده نشد.

نتایج مربوط به طیف زیستی گونه‌های گیاهی منطقه نشان داد که همی‌کریپتوفیت با 55 گونه (07/67 درصد)، فراوان‌ترین و تروفیت‌ها، فانروفیت‌ها و گیاهان انگل هر کدام با دو گونه (44/2 درصد) کمترین شکل زیستی منطقه را به خود اختصاص داده‌اند (شکل 3).

نتایج مربوط به پراکنش جغرافیایی گونه‌های منطقه، نشان‌دهنده چیرگی گونه‌ای ناحیه رویشی ایرانی-تورانی است. این گونه‌ها 7/81 درصد فلور منطقه را تشکیل می‌دهند. 42/13 درصد گونه‌ها مربوط به دو ناحیه ایرانی-تورانی/اروپا-سیبری، 66/3 درصد گونه‌ها مربوط به سه ناحیه گیاهی ایرانی-تورانی/مدیترانه‌ای/اروپا-سیبری و 22/1 درصد گونه‌ها مربوط به دو ناحیه گیاهی ایرانی-تورانی/مدیترانه‌ای است (شکل 4).

از 82 گونه شناسایی شده، 23 گونه بوم‌زاد و 3 گونه نادر است. بر اساس وضعیت حفاظتی، 13 گونه جزو گیاهان با تهدید کمتر (LR)، دو گونه آسیب‌پذیر (VU) و 8 گونه که اطلاعات اندکی در مورد آنها وجود دارد (DD) قرار دارند.


 

شکل 2- تعداد گونه‌های متعلق به هر یک از شکل‌های رویشی در منطقه مورد مطالعه

 

 

شکل 3- درصد فراوانی شکل‌های زیستی گیاهان منطقه (Hem= همی‌کریپتوفیت، Ch= کامه‌فیت، Ge= ژئوفیت، Th= تروفیت، Ph= فانروفیت)

 

 

شکل 4- هیستوگرام درصد فراوانی نواحی رویشی گیاهان منطقه (IT= ایرانی-تورانی، ES= اروپا-سیبری، M= مدیترانه‌ای)

 

بحث و نتیجه‌گیری.

در منطقه اشترانکوه، 82 گونه گیاهی شناسایی شد که در مقایسه با پژوهش انجام گرفته در فلور آلپی کوه هزار در جنوب‌شرق ایران (Rajaei et al., 2011) که 208 گونه گیاهی شناسایی شده است، از تنوع گونه‌ای کمتری برخوردار است که علت این تفاوت را می‌توان به وسعت کم منطقه مورد مطالعه و تخریب پوشش گیاهی در گذشته نسبت داد. از مجموع گونه‌های شناسایی شده، اغلب گونه‌ها از ارتفاع 3000 تا 3500 متری جمع‌آوری شدند که نشان‌دهنده کاهش غنای گونه‌ای و سطح پوشش با افزایش ارتفاع است.

تیره Asteraceae دارای بیشترین سهم از نظر غنای گونه‌ای در منطقه مورد مطالعه، فلور آلپی کوه هزار (Rajaei et al., 2011) و مناطق کوهپایه‌ای اشترانکوه Abrari Vajari et al., 2007)؛ (Abasi et al., 2015 است.

در منطقه مورد مطالعه، چرای شدید موجب تخریب مراتع و در نتیجه فراوانی بیش از حد گیاهان تیره Asteraceae (07/17 درصد) که خاردار هستند (مانند گیاهان جنس‌های Cousinia و Cirsium) و گسترش تیره Lamiaceae که دارای متابولیت‌های ثانویه معطر (از قبیل اسانس) هستند، شده است. فراوانی تیره Fabaceaeکه از نظر علوفه‌ای و حفاظت خاکی جزو گونه‌های ارزشمند به شمار می روند، نیز حایز اهمیت است (Pairanj et al., 2011).

گونه انگلی Pilostyles haussknechtii از تیره Rafflesiaceae با فراوانی بسیار اندک روی گون‌ها مشاهده شد. تعیین میزان خسارت و تراکم این گیاه انگلی ضروری است تا بتوان از گسترش آن در منطقه مورد مطالعه جلوگیری نمود.

در منطقه مطالعه شده، سهم گیاهان علفی چندساله دولپه با 95/71 درصد، به مقدار قابل توجهی بیش از سایر گیاهان است. 56/97 درصد گونه‌های موجود در منطقه را گونه‌های دایمی تشکیل می‌دهند که نشان‌دهنده سازگاری گونه‌های چندساله به شرایط آب و هوایی و خاکی منطقه است (Khajeddin and Yeganeh, 2010).

در میان جنس‌ها، Astragalus از تیره Fabaceae بیشترین تعداد گونه را در منطقه مورد مطالعه، فلور آلپی کوه هزار (Rajaei et al., 2011) و مناطق کوهپایه‌ای اشترانکوه (Abasi et al., 2015) به خود اختصاص داده است.

در منطقه مورد مطالعه، گونه‌های آلپی بالشتکی از قبیل: Acantholimon bromifolium،A. erinaceum، Astragalus gamasiabensis،A. horridus،
A. lurorum،A. murinusوA. verusدیده شد در حالی که گونه‌های بالشتکی در مناطق کوهپایه‌ای اشترانکوه Abrari Vajari et al., 2007)؛ Abasi et al., 2015) به ندرت مشاهده می‌شوند.

جنس‌های Astragalus subg. Tragacantha و Acantholimon با شکل‌ رویشی بالشتکی، ویژه ارتفاعات بالای 2500 متر مناطق کوهستانی ایران است Asri and Mehrnia, 2002)؛Abrari Vajari and Veiskarami, 2005؛ (Rajaei et al., 2011. این شکل‌ رویشی، با مناطق بادگیر و خشک با تشعشعات زیاد خورشیدی، سازگار است و مقاومت زیادی به چرا دارد Rauh, 1939)؛ Hager, 1984؛ (Klein, 1987. تبدیل کاربری اراضی، برداشت درازمدت از گونه‌های چوبی و چرای شدید در البرز مرکزی و زاگرس، باعث چیره شدن گونه‌های خاردار بالشتکی شده است (Akhani, 2005؛ (Noroozi et al., 2008.

از گونه‌های درختچه‌ای می‌توان به گونه‌های Cerasus brachypetala و Daphne mucronata اشاره کرد که در منطقه مورد مطالعه با تراکم کمتری حضور دارند. این در حالی است که در مناطق کوهپایه‌ای اشترانکوه Abrari Vajari et al., 2007)؛ Abasi et al., 2015) و نیمه آلپی (Rajaei et al., 2011) گونه‌های درختی و درختچه‌ای دیگری از جنس‌های Salix، Amygdalus، Lonicera و Juniperus به این گونه‌ها اضافه می‌شود.

گونه Daphne mucronata از تیره Thymelaeaceae در ارتفاع ۱۵۰۰ تا ۲۵۰۰ متر منطقه، پوشش‌های نسبتاً متراکمی تشکیل داده است، اما در ارتفاع 3000 متر تراکم بسیار کمی دارد. حضور این گونه احتمالاً به علت تخریب توسط دام و پوشش تُنُک این گونه به علت شرایط آلپی است.

در مناطق کوهستانی استان لرستان با توجه به کم عمق بودن خاک و شرایط اقلیمی سرد، گونه Cerasus brachypetala در لابه‌لای صخره‌ها رویش دارد.

بر اساس مطالعات انجام شده می‌توان اذعان داشت که با افزایش ارتفاع، از تراکم و تنوع گونه‌های درختی کاسته و گیاهان علفی و بوته‌ای جایگزین آنها می‌شود. بدیهی است چنین گیاهانی قدرت بردباری و سازگاری بیشتری در شرایط نامساعد اقلیم کوهستانی دارند، از این رو جایگزین درختان شده‌اند.

شکل زیستی گیاهان، صرف نظر از این که ویژگی تاکسونومیک آنها را نشان می‌دهد، نشان‌دهنده سازش گیاهان با شرایط زیست محیطی نیز است. طیف زیستی گیاهان منطقه بیانگر فلور مناطق آلپی است که در آن همی‌کریپتوفیت‌ها (07/67 درصد) و پس از آنها کامه‌فیت‌ها (85/15 درصد) بیشترین و تروفیت‌ها، فانروفیت‌ها و گیاهان انگل هر کدام با دو گونه (44/2 درصد) کمترین سهم را دارند. Rajaei و همکاران (2011) در فلور آلپی کوه هزار نیز نتایج نسبتاً مشابهی به دست آوردند. این در حالی است که در مناطق کوهپایه‌ای اشترانکوه Abrari Vajari et al., 2007)؛ (Abasi et al., 2015، نسبت به فلور آلپی آن، درصد فانروفیت‌ها و تروفیت‌ها افزایش و درصد همی‌کریپتوفیت‌ها و کامه‌فیت‌ها کاهش می‌یابد.

بر اساس نظر Archibold (1995) فراوانی گیاهان همی‌کریپتوفیت و کریپتوفیت در یک منطقه نشان‌دهنده اقلیم سرد و کوهستانی است و با توجه به این که اقلیم منطقه مورد مطالعه، سرد و کوهستانی است بنابراین، فراوانی گیاهان همی‌کریپتوفیت و ژئوفیت را می‌توان ناشی از سازگاری این گیاهان در برابر سرما و عدم چرای دام (به دلیل قرار‌گیری جوانه‌های انتهایی‌شان در سطح و زیر خاک) دانست (Roques et al., 2001). بر اساس نظر Sharifi و همکاران (2012) حضور درصد نسبتاً زیاد همی‌کریپتوفیت‌ها و ژئوفیت‌ها در منطقه، نشانگر حفظ رطوبت خاک ناشی از ذوب برف در مدت فصل رویش گیاهان است.

پراکنش جغرافیایی مجموعه گونه‌های گیاهی یک منطقه، بازتاب تأثیر‌پذیری از ناحیه یا نواحی رویشی مختلف است (Asri,1998). منطقه مورد مطالعه جزو پهنه رویشی Holarctic است که بر اساس طبقه‌بندی Zohary (1973) جزو ناحیه رویشی ایرانی-تورانی، منطقه آلپی است. نتایج حاصل از مطالعه حاضر نشان داد که بیشترین درصد عناصر شناسایی شده در منطقه مورد مطالعه (7/81 درصد) متعلق به ناحیه ایرانی-تورانی است. Rajaei و همکاران (2011) در فلور آلپی کوه هزار نیز نتایج مشابهی به دست آوردند. علت اصلی چیرگی عناصر ایرانی-تورانی ممکن است، دوری این ناحیه رویشی از مناطق دیگر و شرایط محیطی خاص (اقلیم نیمه‌خشک) حاکم بر منطقه باشد. همچنین، حضور جنس‌هایی نظیر: Acantholimon،Allium،Astragalus،Echinops،Helichrysum،Phlomis،ScrophulariaوSilene که عناصر آنها عمدتاً در ناحیه رویشی ایرانی-تورانی تجمع یافته‌اند، نشان از چیرگی رویش‌های ایرانی-تورانی در منطقه مورد مطالعه دارد. این ویژگی باعث شده است که فراوانی عناصر مشترک نیز کاهش یابد؛ به طوری که بیشترین عناصر مشترک مربوط به ایرانی-تورانی و اروپا-سیبری است که تنها 42/13 درصد گونه‌ها را به خود اختصاص داده است. کمبود عناصر رویشی اروپا-سیبری در منطقه مورد مطالعه، مبین این مهم است که شرایط اقلیمی برای حضور عناصر مربوط به این ناحیه رویشی نامساعد است، بدیهی است حضور عناصر گیاهی مربوط به این منطقه رویشی نشانگر قدرت بردباری و سازگاری آنها نسبت به شرایط نامناسب اقلیم کوهستانی است. این در حالی است که در مناطق کوهپایه‌ای اشترانکوه (Abrari Vajari et al., 2007؛ (Abasi et al., 2015، درصد عناصر مشترک افزایش و درصد عناصر ایرانی-تورانی کاهش می‌یابد.

نتایج پژوهش حاضر نشان داد که منطقه حفاظت‌شده اشترانکوه می‌تواند از جنبه ذخایر ژنتیکی حایز اهمیت باشد، زیرا 82 تاکسون تنها در مناطق آلپی دو قله آن در وسعتی حدود 3800 هکتار با اختلاف ارتفاع 1050 متر (3000 تا 4050 متر) انتشار یافته‌اند که از این تعداد، 23 گونه (05/28 درصد)، بوم‌زاد ایران است. این در حالی است که با کاهش ارتفاع (Abrari Vajari et al., 2007؛ Rajaei et al., 2011؛ Abasi et al., 2015)، درصد گونه‌های بوم‌زاد کاهش می‌یابد. بر اساس فهرست IUCN، 52/56 گونه‌ها در طبقه‌بندی LR (با نگرانی کمتر) و 69/8 درصد در طبقه‌بندی VU (آسیب‌پذیر) قرار می‌گیرند (Jalili and Jamzad, 1999). در میان گونه‌های بوم‌زاد پراکنش گونه‌های: Astragalus shuturunkuhensis،A. lurorum، Cousinia khorramabadensis وDionysia gaubae به استان لرستان محدود می‌شود. بنابراین، هر چه گیاهان یک منطقه اشتراکات بیشتری با سایر نواحی عمده رویشی جهان داشته باشند، نگرانی در خصوص انقراض گونه‌های گیاهی آن منطقه کاهش می‌یابد، زیرا امید بازگشت و استقرار مجدد آنها افزایش می‌یابد، اما گیاهانی که به ناحیه رویشی خاصی تعلق دارند در صورتی که این گیاهان با خطر انقراض روبه‌رو شوند، احتمال استقرار مجددشان کاهش خواهد یافت.

 

سپاسگزاری.

نگارندگان از دانشگاه آزاد اسلامی به خاطر تأمین هزینه های مالی پژوهش حاضر قدردانی می نمایند.

پیوست 1-فهرست تیره‌ها و گونه‌های شناسایی شده در منطقه مورد مطالعه و همچنین ناحیه رویشی، شکل زیستی، وضعیت حفاظتی و پراکنش آنها، 1 VU (آسیب پذیر)، 2 LR (گیاهان با تهدید کمتر)، 3 DD (اطلاعات کمی از آنها وجود دارد)، * و ** به ترتیب گونه‌های بوم‌زاد و نادر موجود در منطقه مورد مطالعه. ES: اروپا-سیبری، IT: ایرانی-تورانی، M: مدیترانه‌ای، Th: تروفیت، Ch: کامه‌فیت، Hem: همی‌کریپتوفیت، Ge: ژئوفیت، Ph: فانروفیت.

ارتفاع

شکل زیستی

شکل‌ رویشی

پراکنش جغرافیایی

تاکسون

 

 

 

 

Apiaceae

4050-3000

Hem

علفی چند ساله

IT

Chaerophyllum macropodum Boiss.

4050-3000

Hem

علفی چند ساله

IT-M

Eryngium billardierei Heldr. ex Boiss.

3800-3000

Hem

علفی چند ساله

IT-ES

Pimpinella tragium Vill.

4050-3200

Hem

علفی چند ساله

IT

Tetrataenium lasiopetalum (Boiss.) Manden.

 

 

 

 

Asteraceae

3800-3000

Hem

علفی چند ساله

IT

Artemisia haussknechtii Boiss.

3800-3000

Hem

علفی چند ساله

IT

Artemisia persica Boiss.

3800-3300

Hem

علفی چند ساله

IT

Cirsium haussknechtii Boiss.

3400-3000

Hem

علفی چند ساله

IT

Cousinia bachtiarica Boiss. & Hausskn. *,3

3800-3000

Hem

علفی چند ساله

IT

Cousinia khorramabadensis Bornm. var. purpurea Attar & Ghahr. *,3

4050-3000

Hem

علفی چند ساله

IT

Cousinia multiloba DC.

3800-3000

Hem

علفی چند ساله

IT

Crepis asadbarensis Bornm. ex Rech.f. *,2

3800-3000

Hem

علفی چند ساله

IT

Echinops haussknechtii Boiss. *,3

3800-3000

Hem

علفی چند ساله

IT

Erigeron acer L. subsp. pycnotrichus (Vierh.) Grierson

3400-3000

Ch

بوته‌ای

IT

Helichrysum armenium DC.

4050-3200

Hem

علفی چند ساله

IT

Iranecio paucilobus (DC.) B.Nord.

3400-3000

Hem

علفی چند ساله

IT

Tanacetum kotschyi (Boiss.) Grierson

3400-3000

Hem

علفی چند ساله

IT

Tanacetum polycephalumSch.Bip.

3800-3000

Hem

علفی چند ساله

IT

Tragopogon graminifolius DC.

 

 

 

 

Boraginaceae

3800-3000

Hem

علفی چند ساله

IT

Onosma microcarpa DC.

3250-3000

Hem

علفی چند ساله

IT-ES

Solenanthus stamineus J.F.Macbr.

 

 

 

 

Brassicaceae

4050-3200

Hem

علفی چند ساله

IT

Aethionema grandiflorum Boiss. & Hohen.

3500-3000

Hem

علفی چند ساله

IT

Alyssum persicum Boiss. *,3

3800-3000

Hem

علفی چند ساله

IT

Draba aucheri Boiss.

3800-3000

Hem

علفی چند ساله

IT

Erophila verna (L.) DC.

3800-3000

Hem

علفی چند ساله

IT

Fibigia suffruticosa (Vent.) Sweet

3800-3000

Hem

علفی چند ساله

IT

Graellsia saxifragifolia Boiss.

 

 

 

 

Campanulaceae

4050-3200

Hem

علفی چند ساله

IT

Asyneuma amplexicauleHand.-Mazz.

3800-3000

Hem

علفی چند ساله

IT

Asyneuma persicum Bornm.

 

 

 

 

Caryophyllaceae

3400-3000

Ch

بوته‌ای

IT

Acanthophyllum caespitosum Boiss.

3400-3000

Hem

علفی چند ساله

IT

Arenaria persica Boiss. *,2

3400-3000

Hem

علفی چند ساله

IT

Dianthus szowitisianus Boiss. *,2

3400-3000

Ch

بوته‌ای

IT

Gypsophila virgata Boiss.

3250-3000

Hem

علفی چند ساله

IT-ES

Silene commelinifolia Boiss.

 

 

 

 

Chenopodiaceae

3400-3000

Ch

بوته‌ای

IT

Kochia prostrata (L.)Schrad.

 

 

 

 

Convolvulaceae

3400-3000

Hem

علفی چند ساله

IT

Convolvulus urosepalus Pau *,2

 

 

 

 

Euphorbiaceae

3800-3000

Hem

علفی چند ساله

IT

Euphorbia cheiradenia Boiss. & Hohen.

 

 

 

 

Geraniaceae

3400-3000

Ge

علفی چند ساله

IT

Geranium tuberosum L.

 

 

 

 

Fabaceae

3400-3000

Ch

بوته‌ای

IT

Astragalus gamasiabensis Maassoumi, Zarre & Podlech *,3

3400-3000

Ch

بوته‌ای

IT

Astragalus horridus Boiss. *,2

3400-3000

Ch

بوته‌ای

IT

Astragalus lurorum Bornm. *,**,1

3400-3000

Ch

بوته‌ای

IT

Astragalus murinus Boiss. *,2

3400-3000

Hem

علفی چند ساله

IT

Astragalus shahbazanicus Podlech *,3

4050-3000

Hem

علفی چند ساله

IT

Astragalus shuturunkuhensisPodlech*,**,3

3400-3000

Ch

بوته‌ای

IT

Astragalus verus Olivier *,2

3800-3000

Hem

علفی چند ساله

IT

Astragalus zerdanus Boiss. *,2

3800-3400

Hem

علفی چند ساله

IT

Oxytropis chrysocarpa Boiss. *,2

 

 

 

 

Lamiaceae

3400-3000

Ge

علفی چند ساله

IT

Lamium album L. subsp. crinitum (Montbret & Aucher ex Benth.) Mennema

3400-3000

Hem

علفی چند ساله

IT-ES

Marrubium astracanicum Jacq.

3800-3000

Hem

علفی چند ساله

IT

Nepeta elymaitica Bornm.

3400-3000

Hem

علفی چند ساله

IT

Nepeta macrosiphon Boiss.

3800-3000

Hem

علفی چند ساله

IT

Phlomis anisodonta Boiss.

3250-3000

Hem

علفی چند ساله

IT-ES

Phlomis olivieri Benth.

3800-3000

Ch

 بوته‌ای

IT-ES

Scutellaria multicaulis Boiss.

3400-3000

Ch

بوته‌ای

IT

Stachys acerosa Boiss. *,2

4050-3000

Hem

علفی چند ساله

IT-ES

Teucrium orientale L.

3800-3000

Hem

علفی چند ساله

IT

Thymus daenensis Čelak. *,2

4050-3000

Hem

علفی چند ساله

IT-ES

Ziziphora clinopodioides Lam.

 

 

 

 

Liliaceae

3400-3000

Ge

علفی چند ساله

IT

Allium rotundum L.

3400-3000

Ge

علفی چند ساله

IT

Bellevalia longistyla (Miscz.) Grossh.

3400-3000

Ge

علفی چند ساله

IT

Gagea chlorantha Schult.f.

3400-3000

Ge

علفی چند ساله

IT

Ornithogalum brachystachys K.Koch

 

 

 

 

Orobanchaceae

3800-3000

Parasite

علفی چند ساله

IT

Orobanche hirtiflora (Reut.) Tzvelev

 

 

 

 

Papaveraceae

3250-3000

Th

علفی یک‌ساله

IT-ES

Papaver macrostomum Boiss. & A.Huet

 

 

 

 

Plantaginaceae

3250-3000

Hem

علفی چند ساله

IT-ES

Plantago atrata Hoppe subsp. spadicea (Wallr.) Pilger

3250-3000

Hem

علفی چند ساله

IT-M-ES

Plantago lanceolata L.

 

 

 

 

Plumbaginaceae

3400-3000

Ch

بوته‌ای

IT

Acantholimon bromifolium Boiss. ex Bunge var. platyphyllum Bornm. *,3

3400-3000

Ch

بوته‌ای

IT

Acantholimon erinaceum (Jaub. & Spach) Lincz.

 

 

 

 

Poaceae

3400-3000

Hem

علفی چند ساله

IT

Agropyron longearistatum (Boiss.) Boiss.

3400-3000

Ge

علفی چند ساله

IT

Melica jacquemontii Decne.

 

 

 

 

Polygonaceae

3800-3000

Hem

علفی چند ساله

IT

Rheum ribes L.

 

 

 

 

Primulaceae

4050-3000

Hem

علفی چند ساله

IT

Dionysia gaubae Bornm. *,**,1

 

 

 

 

Rafflesiaceae

3250-3000

Parasite

علفی چند ساله

IT-M-ES

Pilostyles haussknechtii Boiss.

 

 

 

 

Ranunculaceae

3400-3000

Ge

علفی چند ساله

IT

Delphinium tuberosum Aucher ex Boiss. *,2

3250-3000

Hem

علفی چند ساله

IT

Ranunculus straussii Bornm. *,2

 

 

 

 

Rosaceae

3100-3000

Ph

درختچه‌ای

IT

Cerasus brachypetala Boiss.

 

 

 

 

Rubiaceae

3800-3000

Hem

علفی چند ساله

IT

Galium megalanthum Boiss.

3250-3000

Hem

علفی چند ساله

IT

Galium odoratum Scop.

 

 

 

 

Scrophulariaceae

3250-3000

Th

علفی یک‌ساله

IT-M-ES

Odontites aucheri Boiss.

3800-3000

Hem

علفی چند ساله

IT-ES

Scrophularia umbrosa Dumort.

3400-3000

Hem

علفی چند ساله

IT

Veronica orientalis Mill.

 

 

 

 

Thymelaeaceae

3100-3000

Ph

درختچه‌ای

IT

Daphne mucronata Royle

 

 

 

 

Valerianaceae

3400-3000

Hem

علفی چند ساله

IT

Valeriana sisymbriifolia Vahl

 


 

منابع.

Abasi, S., Hosseini, S. M., Pilevar, B. and Zare, H. (2009) Effects of conservation on woody species diversity in Oshtorankooh region, Lorestan. Iranian Journal of Forest 1(1): 1-10 (in Persian).

Abasi, S., Zare, H., Hosseini, S. M. and Pilehvar, B. (2015) Study on flora, vegetation structure and chorology of plants in some part of protected area of Oshtorankooh, Lorestan province. Journal of Environmental Sciences and Technology 17(1): 125-135 (in Persian).

Abrari Vajari, K. and Veiskarami, G. (2005) Floristic study of Hashtad-Pahlu region in Khorramabad (Lorestan). Pajouhesh va Sazandegi 18: 58-64 (in Persian).

Abrari Vajari, K., Sepahvand, A. and Veiskarami, G. (2007) Floristic study of Oshtorankouh region (case study of Gahar lake). Forest and Rangeland 76: 77: 59-65 (in Persian).

Akhani, H. (2005) The illustrated flora of Golestan National Park, Iran. vol. 1, Tehran University Press, Tehran (in Persian).

Archibold, O. W. (1995) Ecology of word vegetation. Chapman and Hall Inc., London.

Asri,Y.(1998)VegetationofOrumiehlake salt marshes.Research Institute of Forestsand Rangelands,Tehran (in Persian).

Asri, Y. and Mehrnia, M. (2002) Introducing the flora of central part of the Sefid-Kuh protected area. Iranian Journal of Natural Resources Research 55: 363-376 (in Persian).

Assadi, M. (Ed.) (1988-2013) Flora of Iran. vols. 1-76. Research Institute of Forests and Rangelands, Tehran (in Persian).

Davis, P. H. (1965-1988) Flora of Turkey. vols. 1-10, Edinburgh University Press, Edinburgh.

Dehshiri, M. M. and Goudarzi, M. (2005) Floristic studies of Borujerd area. Journal of Sciences (Islamic Azad University) 15(58): 459-476 (in Persian).

Ghahreman, A. (1975-2006) Flora of Iran. vols. 1-25. Research Institute of Forests and Rangelands, Tehran (in Persian).

Ghahreman, A. (1994) Basic botany. vols. 1-2. Tehran University Press, Tehran (in Persian).

Ghahreman, A. and Attar, F. (1998) Biodiversity of plant species in Iran. vol. 1. Tehran University Press, Tehran (in Persian).

Hager, J. (1984) Plant ecological studies in the subalpine meadows pin cushion of Crete. Dissertation University, Bielefeld.

IPNI, The International Plant Names Index. Retrieved from http://www.ipni.org. On: 22 August 2014.

Jalili, A. and Jamzad, Z. (1999) Red data book of Iran, a preliminary survey of endemic, rare and endangered plant species in Iran. Research Institute of Forests and Rangelands, Tehran.

Khajeddin, S. J. and Yeganeh, H. (2010) Flora within no-hunting zone of Hanna, Isfahan, Iran. Taxonomy and Biosystematics 2(1): 73-90 (in Persian).

Klein, J. C. (1987) Les Pelouses xérophiles d’altitude du franc sud de l’Alborz central (Iran). Phytocoenologia 15(2): 253-280.

Maassoumi, A. A. (1986-2011) The genus Astragalus in Iran. vols. 1-5, Research Institute of Forests and Rangelands, Tehran (in Persian).

Mehrnia, M. and Ramak, P. (2014) Floristic investigation of Noujian Watershed (Lorestan province). Iranian Journal of Plant Biology 6(20): 113-136 (in Persian).

Mesdagi, M. (2001) Vegetation description and analysis. Mashhad Jehad Daneshgahi, Mashhad (in Persian).

Moghadam, M. (2001) Attributive and statistically ecology of plant vegetation. Tehran University Press, Tehran (in Persian).

Noroozi, J. Akhani, H. and Breckle, S. W. (2008) Biodiversity and phytogeography of the alpine flora of Iran. Biodiversity Conservation 17: 493-521.

Pairanj, J., Ebrahimi, A., Tarnain, F. and Hassanzadeh, M. (2011) Investigation on the geographical distribution and life form of plant species in sub alpine zone Karsanak region, Shahrekord. Taxonomy and Biosystematics 3(7): 1-10 (in Persian).

Parsa, A. (1978) Flora of Iran. vol. 1, Offset Press Inc., Tehran.

Rajaei, P., Maassoumi, A. A., Mozaffarian, V., Nejad Sattari, T. and Pourmirzaei, A. (2011) Alpine flora of Hezar mountain (SE Iran). Rostaniha 12(2): 111-127 (in Persian).

Rauh, W. (1939) About cushion-like growth, a contribution to the knowledge of the shapes found in higher plants. Nova Acta Leopoldina 7/49: 267-508.

Raunkiaer, C. (1934) The life forms of plants and statistical plant geography. Larendon, Oxford.

Rechinger, K. H. (Ed.) (1963-2010) Flora Iranica. vols. 1-178, Akademische Druck-U Verlagsanstalt, Graz.

Roques, K. G., O’Connor, T. G. and Watkinson, A. R. (2001) Dynamics of shrub encroachment in an African savannah: relative influences of fire, herbivory, rainfall and density dependence. Journal of Applied Ecology 38(2): 268-280.

Sharifi, J., Jalili, A., Gasimov, S., Naqinezhad, A. and Azimi Motem, F. (2012) Study on floristic, life form and plant chorology of wetlands in northern and eastern slopes of Sabalan mountains. Taxonomy and Biosystematics 4(10): 41-52 (in Persian).

Tacom Consulting Engineers (2012) Revision and detailed studies update in protected area of Oshtorankuh. Environmental Protection Agency, Lorestan.

Takhtajan, A. (1986) Floristic regions of the world. University of California Press, California.

Townsend, C. C. and Guest, E. (1960-1985) Flora of Iraq. vols. 1-9, Ministry of Agriculture and Agrarian Reform, Baghdad.

Yarahmadi, Z., Lari Yazdi, H. and Chehregani, A. (2009) Biodiversity plant study of the Zalian mountain ranges in east of Borojerd, Lorestan, Iran. Biology Journal (Islamic Azad University, Garmsar Branch) 4(2): 27-43 (in Persian).

Zohary, M. (1973) Geobotanical Foundation of Middle-East. vols. 1-2, Department of Botany, Gustav Fischer Verlag, Stuttgart.

Zohary, M. and Feindbrun-Dothan, N. (1966-1986) Flora Palaestina. vols. 1-4, The Jerusalem Academic Press, Israel.