مطالعه فلوریستیک و جغرافیای گیاهی منطقه نیمه‌آلپی کرسنک شهرکرد

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 مرکز تحقیقات کشاورزی و منابع طبیعی استان خوزستان، ایران

2 گروه مرتع و آبخیزداری، دانشکده منابع طبیعی، دانشگاه شهرکرد، شهرکرد، ایران

3 گروه مرتع و آبخیزداری، دانشگاه پردیس کشاورزی و منابع طبیعی کرج، کرج، ایران

چکیده

این تحقیق در مراتع کرسنک استان چهارمحال و بختیاری که به عنوان یکی از مراتع غنی استان محسوب می‌شود انجام‌شده‌است. این منطقه از نظر جغرافیای گیاهی در محدوده رویشی منطقه ایرانی-تورانی (منطقه نیمه‌آلپی) قرار می‌گیرد. گونه‌های نادر و بوم‌زاد منطقه مشخص و پراکنش جغرافیای و شکل زیستی گونه‌های شناسایی شده بررسی گردید. به طور‌ کلی، ۱۰۰ گونه از ۱۷ تیره گیاهی جمع‌آوری و شناسایی شد که۲۰درصد گونه‌های شناسایی شده، بوم‌زاد منطقه ایرانی‌-‌‌تورانی هستند. نتایج نشان داد که ۷/۷۵ درصد عناصر شناسایی شده جزو عناصر رویشی ایرانی-تورانی، و تنها ۳ و ۲ درصد عناصر شناسایی شده، به ترتیب به مناطق اروپا-سیبری و مدیترانه‌ای مربوط هستند. دلیل فراوانی عناصر ایرانی-تورانی می‌تواند دوری این منطقه از مناطق رویشی دیگر باشد. عناصر مشترک ایرانی-تورانی و مدیترانه‌ای نیز ۱/۶ درصد و ایرانی-تورانی و اروپا-سیبری ۲ درصد عناصر شناسایی شده را به خود اختصاص دادند. نتایج نشان داد که همی‌کریپتوفیت‌ها ۶۰ درصد شکل زیستی را به خود اختصاص دادند که نشان‌دهنده اقلیم سرد کوهستانی است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

Investigation on the geographical distribution and life form of plant species in sub alpine zone Karsanak region, Shahrekord

نویسندگان [English]

  • Jahanbakhsh Pairanj 1
  • Ataollah Ebrahimi 2
  • Farajollah Tarnain 3
  • Mohammad Hassanzadeh 1
1 Agriculture and Natural Resources Research Center of Khuzestan Province, Ahwaz, Iran
2 Department of Biology, Faculty of Science, University of Shahrkord, Shahrkord, Iran
3 College of Agriculture and Natural Resources, University of Tehran, Karaj, Iran
چکیده [English]

This study was carried out in rangelands of Karsanak, Chaharmahal and Bakhtiari province, which is regarded as one of the rich rangelands. Phytogeographically, this region is located in Irano-Turanian (zone of sub alpine). Endemic and rare plants were identified and geographical distribution and life form of identified plant species were investigated as well. Overall, 100 species from 17 families were identified from which 20 percent of identified species was endemic element of Irano-Turanian region. Results indicated that 75.7 percent of identified plants belonged to the Irano-Turanian and only 3 and 2 percent belonged to Euro-Siberian and Mediterranean regions respectively. The reason of high percentage of Irano-Turanian elements is probably the long distance of this region from other regions. Similarities of Irano-Turanian and Mediterranean were included 6.1 percent of identified plants and Irano-Turanian and Euro-Siberian included 2 percent. Results of life forms showed hemichryptophytes including 60 percent of life forms which indicate the cold and mountainous weather.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Plant Geography
  • Sub alpine zone
  • Life Form
  • Endemic and rare plant
  • Karsanak rangelands

مقدمه

 

ایران در میان کشورهای جنوب غربی آسیا متنوع‌ترین و پرجاذبه‌ترین شرایط را از نظر پوشش گیاهی برخوردار است؛ به گونه‌ای که به عقیده Zohary (۱۹۷۳) چهار منطقه جغرافیای گیاهی عمده یعنی ایرانی-تورانی، اروپا-سیبری، صحرا-عربستان و سودانی را در بر می‌گیرد. تنوع فلور و پوشش گیاهی ایران، پیش‌از هر چیز وامدار تضادهای گسترده اقلیمی، توپوگرافی، پیشینه پوشش گیاهی و همین‌طور پتانسیل تکامل آن است. ناحیه ایرانی-تورانی سه چهارم سطح ایران را در بر می‌گیرد و بخش عمده آن‌را منطقه ایرانی-آناتولی تشکیل می‌دهد. این قلمرو با توجه به فلور و پوشش گیاهی آن به چندین واحد شامل؛ بخش استپ جنگلی ارمنستان - ایران، بخش جنگلی زاگرس، بخش استپی افغانستان- آناتولی، فلور جامانده توران و منطقه‌های آلپی و نیمه‌آلپی تقسیم می‌شود. منطقه نیمه‌آلپی ایران، از مهمترین مناطق برای دامداری و در‌ واقع، بهترین مراتع کشور محسوب می‌شوند و از طرف دیگر، به خاطر دارا بودن بارندگی مناسب همواره مورد دست‌اندازی انسان قرارگرفته و تبدیل کاربری، بخصوص کشت دیم در آنها صورت گرفته‌است و سپس به حال خود رها شده‌اند. مجنونیان (1378) بیان کرد که پراکنش سطوح وسیعی از واحدهای گیاهی که در آن درختچه‌های خاردار، درختچه‌های پاکوتاه خاردار و گونه‌های بالش‌وش وجود دارد، یقیناً نتیجه چرای بی‌رویه است. در مورد تغییر در ترکیب گونه‌ای و هجوم گیاهان سمّی در مناطق آلپی، Noroozi و همکاران (2008) بیان کردند که چرای سنگین در بعضی از عرض‌های بالای ایران باعث افزایش گونه‌های سمی، همچون گونه‌های جنس Euphorbia همانند آنچه در کوه‌های البرز، بینالود و سهند دیده می‌شود، شده است. قرارگیری استان چهارمحال و بختیاری در منطقه ایران-تورانی بخش جنگل‌های زاگرسی و مناطق آلپی و نیمه‌آلپی و توپوگرافی منحصر به فرد آن، آن‌را به یکی از مراکز مهم دامداری و کشاورزی تبدیل کرده و گذشته از این، این استان کارخانه تولید آب برای حداقل دو استان اصفهان و خوزستان است. همانند اکثر استان‌های کشور، این استان نیز از چرای بی‌رویه و تبدیل کاربری اراضی غیر اصولی رنج می‌برد که این مطمئناً تأثیر زیادی بر روی پوشش طبیعی منطقه دارد. منطقه کرسنک که در 65 کیلومتری شهرستان شهرکرد واقع است و به عنوان یکی از مراتع غنی استان محسوب می‌شود، از این امر مثتسنی نبوده است. از آنجا که بررسی‌های فلوریستیک مانند شناسنامه‌ای است که نشان‌دهنده وضعیت گذشته و حال یک منطقه است و همچنین، در پیش‌بینی‌های آینده نقش بسزایی دارد، این مطالعه تلاش می‌کند تا عناصر رویشی این منطقه را در مقیاس کوچک به تصویر کشیده، به معرفی شکل‌های زیستی و پراکنش جغرافیای گیاهی موجود در منطقه و تا حد امکان به بررسی آثار چرا و تبدیل کاربری اراضی بر روی عناصر رویشی این منطقه بپردازد.

 

روش بررسی

موقعیت منطقه

حوضه آبخیز کرسنک با مختصات جغرافیایی
"4 ´26 °56 تا "33 ´27 °56 طول شرقی،
"30 ´30 °32 تا "33 ´32 °32 عرض شمالی در فاصله 65 کیلومتری شهرستان شهرکرد قرار گرفته است. وسعت این منطقه 573 هکتار و متوسط ارتفاع این حوضه 1/2603 متر از سطح دریا است. متوسط بارندگی سالیانه منطقه 425 میلی‌متر و متوسط دمای سالیانه در منطقه 12 درجه سانتیگراد است (شکل 1).

 

روش تحقیق

به منظور معرفی فلور منطقه از روش پیمایش زمینی که یکی از روش‌های مرسوم مطالعات تاکسونومیک منطقه‌ای است، استفاده شد (مصداقی، 1380). در این روش با مراجعه مستقیم به نواحی مختلف منطقه مورد بررسی، جمع‌آوری نمونه‌های گیاهی صورت گرفت. گونه‌های گیاهی موجود در منطقه، پس از جمع‌آوری خشک و پرس شدند. با استفاده از فلورا‌ ایرانیکا (Rechinger, 1963-1998)، فلور عراق (Townsend and Guest, 1960-1985)، فلور ایران (اسدی و همکاران، 1367-1381)، فلور رنگی ایران (قهرمان، 1354-1378) شناسایی شدند. برای تعیین پراکنش جغرافیایی گونه‌ها از طبقه‌بندی Zohary (1973)، مجموعه فلورهای فلسطین (Zohary and Feinbrun-Dothan, 1966-1986)، فلور ترکیه (Davis, 1965-1988) و فلور ایران (اسدی و همکاران، 1367-1381) استفاده شد. برای طبقه‌بندی شکل‌های زیستی گیاهان از طبقه‌بندی Raunkiaer (1934) به خاطر کاربردی بودن آن (فراوانی گونه‌های با شکل زیستی یکسان نشان‌دهنده شرایط اقلیمی مشخص است) استفاده شد و از مرجع تنوع زیستی گونه‌های ایران (قهرمان و عطار، 1377) و فهرست قرمز (Jalili and Jamzad, 1999) برای شناسایی گونه‌های بوم‌زاد، نادر و در معرض خطر استفاده گردید.

 

 

 

شکل 1- موقعیت منطقه مورد مطالعه

 


نتایج

به طور کلی، 100 گونه از 17 تیره گیاهی شناسایی شد که فهرست تیره‌ها و گونه‌های شناسایی شده در منطقه مورد مطالعه و همچنینمنطقه رویشی، شکل زیستی، وضعیت حفاظتی و پراکنش آنها در جدول 1 آمده است. از 100 گونه شناسایی شده 20 گونه بوم‌زاد و 1 گونه نادر بود که به ترتیب با * و ** در جدول 1 نشان داده شده‌اند.

منحنی آمبروترمیک منطقه مورد مطالعه در شکل 2 نشان داده شده است. همان‌گونه که مشاهده می‌شود ماه‌های مهر، آبان، خرداد، تیر، مرداد و شهریور ماه‌های خشک سال هستند.

 

 

شکل 2- منحنی آمبروترمیک منطقه مورد مطالعه



جدول 1- فهرست فلوریستیک منطقه کرسنک چهارمحال و بختیاری، S: بوته، GL: شبه‌گراس، F: پهن برگ یک‌ساله، GP: گندمی چندساله، FP: پهن برگ علفی چندساله، G: گندمی یک‌ساله، LR: گیاهان با تهدید کمتر، DD: اطلاعات کمی از آنها وجود دارد، EN: در معرض انقراض، * گونه‌های بوم‌زاد و ** گونه‌های نادر موجود در منطقه مورد مطالعه هستند. Cosm: جهان‌وطن، ES: اروپا-سیبری،
IT: ایرانی-تورانی، S: سودانی، M: مدیترانه‌ای، Ch:کامه‌فیت‌ها، Ge: ژئوفیت‌ها، He: همی‌کریپتوفیت‌ها، Ph: فانروفیت‌ها، Th:تروفیت‌ها.

نام علمی

نام تیره

شکل رویشی

انتشار جغرافیایی

وضعیت حفاظت

شکل زیستی

Acanthophyllum bracteatum Boiss.

Caryophyllaceae

S

IT

-

Ch

Cerastium dichotomum L.

Caryophyllaceae

F

IT, M

-

Th

Gypsophila bicolor Grossh.

Caryophyllaceae

FP

IT

-

He

Silene caesarea Boiss & Bal.

Caryophyllaceae

FP

IT

-

He

Silene spergulifolia (Desf.) Bieb.

Caryophyllaceae

S

IT

-

He

Buffonia enervis Boiss.

Caryophyllaceae

F

IT*

LR

Th

Noaea mucronata (Forssk.) Aschers. & Schweinf.

Chenopodiaceae

S

IT, M

-

He

Achillea biebersteinii Afan.

Compositae

FP

IT

-

He

Achillea santolina Auct.

Compositae

FP

IT

-

He

Centaurea aucheri (DC.) Wagenitz.

Compositae

FP

IT

LR

He

Centaurea depressa Bieb.

Compositae

FP

IT

-

Th

Centaurea persica Boiss.

Compositae

FP

IT

-

He

Centaurea virgata Lam.

Compositae

FP

IT

-

He

Chardinia orientalis (L.) O. Kuntze.

Compositae

F

IT

-

Th

Cichorium intybus L.

Compositae

FP

Cosm

-

He

Cirsium arvense (L.) Scop.

Compositae

FP

IT

-

Ge

Cirsium bracteosum DC.

Compositae

FP

IT*

LR

He

Cirsium echinus (Beib.) Hand.-Mazz.

Compositae

FP

IT

-

He

Cousinia bachtiarica Boiss. & Hausskn.

Compositae

FP

IT*

DD

He

Cousinia calcitrapa Boiss.

Compositae

FP

IT*

LR

He

Echinops ritrodes Bunge.

Compositae

FP

IT

-

He

Gundelia tournefortii L.

Compositae

FP

IT

-

He

Lactuca glauciifolia Boiss.

Compositae

FP

IT

-

Th

Lactuca serriola L.

Compositae

FP

Es

-

He

Onopordom acanthium L.

Compositae

FP

IT

-

He

Picnomon acarna (L.) Grass.

Compositae

FP

M

-

He

Scariola orientalis (Boiss.) Sojak.

Compositae

FP

IT

-

He

Scorzonera seidlitzii Boiss.

Compositae

FP

IT**

-

Ge

Tanacetum polycephalum Sch.Bip.

Compositae

FP

IT*

-

He

Taraxacum montanum DC.

Compositae

FP

IT

-

He

Tragopogon longirostris Bisch.

Compositae

FP

IT,M,ES

-

He

Alyssum linifolium Sch.Bip.

Cruciferae

F

IT,S

-

Th

Cardaria draba (L.) Desv.

Cruciferae

FP

M,IT

-

HE

Malcolmia Africana (L.) W.T.

Cruciferae

FP

IT,S,M

-

Th

Carex stenophylla Wahlenb.

Cyperaceae

GL

IT

-

Ge

Euphorbia sp.

Euphorbiaceae

FP

-

-

He

Astragalus adscendens Boiss. & Hausskn.

Fabaceae

S

IT

-

Ch

Astragalus brachystachys DC.

Fabaceae

FP

IT*

-

He

Astragalus curvirostris Boiss.

Fabaceae

FP

IT

-

He

Astragalus effusus Bunge Mem.

Fabaceae

FP

IT*

LR

He

Astragalus fragiferus Bunge Mem.

Fabaceae

FP

IT*

LR

HE

Astragalus microphysa Boiss.

Fabaceae

S

IT*

LR

Ch

Astragalus ovinus Boiss.

Fabaceae

FP

IT

-

He

Astragalus susianus Boiss.

Fabaceae

S

IT*

LR

He

Astragalus verus DC.

Fabaceae

S

IT*

LR

Ch

Medicago sativa L.

Fabaceae

FP

IT,M,ES

 

He

Onobrychis gaubae Bornm.

Fabaceae

FP

IT*

DD

He

Ononis spinosa L.

Fabaceae

FP

M

-

He

Sophora alopecuroides L.

Fabaceae

FP

IT

-

Ge

Trigonella elliptica Boiss.

Fabaceae

FP

IT*

LR

Th

Agropyron intermedium (Host) P. Beauv.

Gramineae

GP

IT,M,ES

-

He

Agropyron repens (L.) P. Beauv.

Gramineae

GP

IT

-

Ge

Arrhenatherum kotschyi Boiss.

Gramineae

GP

IT

-

Ge

Boissiera squarrosa (Banks & Sol.) Nevski.

Gramineae

G

IT

-

Th

Bromus danthoniae Trin.

Gramineae

G

IT

-

Th

Bromus tectorum L.

Gramineae

G

Cosm

-

Th

Bromus tomentellus Boiss.

Gramineae

GP

IT

-

He

Cynodon dactylon (L.) pers.

Gramineae

GP

Cosm

-

Ge

Dactylis glomerata L.

Gramineae

GP

ES

-

He

Heteranthelium piliferum Hochst.

Gramineae

G

IT

-

Th

Hordeum bulbosum L.

Gramineae

GP

IT,M

-

Ge

Melica Persica Kunth.

Gramineae

GP

IT,M

-

He

Poa bulbosa L.

Gramineae

GP

IT,M,ES

-

Ge

Psathyrostachys fragilis (Boiss.) Nevski.

Gramineae

GP

IT

-

Ge

Stipa hohenackeriana Trin & Rupr.

Gramineae

GP

IT

-

He

Taeniatherum crinitum (Schreb.) Nevski.

Gramineae

G

IT

-

Th

Marrubium cuneatum Russell.

Labiatae

FP

IT

-

He

Nepeta fissa C. A. Meyer.

Labiatae

FP

IT

-

He

Phlomis olivieri Benth.

Labiatae

FP

IT

-

He

Phlomis persica Boiss.

Labiatae

FP

IT*

LR

He

Salvia hydrangea DC.

Labiatae

FP

IT

-

He

Salvia nemorosa L.

Labiatae

FP

IT,ES

-

He

Salvia syriaca L.

Labiatae

FP

IT

-

He

Stachys inflata Benth.

Labiatae

FP

IT

-

He

Stachys lavandulifolia Vahl.

Labiatae

FP

IT

-

He

Stachys pilifera Benth.

Labiatae

FP

IT*

LR

He

Thymus daenensis Celak.

Labiatae

S

IT*

LR

He

Allium hirtifolium Boiss.

Liliaceae

FP

IT*

EN

Ge

Bellevalia glauca (Lindl.) Kunth.

Liliaceae

FP

IT

-

Ge

Eremurus spectabilis Bieb.

Liliaceae

FP

IT,M

LR

Ge

Fritillaria imperialis L.

Liliaceae

FP

IT

-

Ge

Fritillaria persica L.

Liliaceae

FP

IT

-

Ge

Gagea lutea Ker-Gawl.

Liliaceae

F

IT

-

Ge

Acantholimon festucaceum Boiss.

Plumbaginaceae

S

IT*

LR

Ch

Leontice leontopetalum L.

Podophyllaceae

FP

IT

-

Ge

Polygonum multiflorum Thunb.

Polygonaceae

FP

IT

-

TH

Rumex ponticus E. H. L. Krause.

Polygonaceae

FP

IT

-

He

Ranunculus edulis Boiss. & Hohen.

Ranunculaceae

FP

IT-Es

-

HE

Thalictrum isopyroides C. A. Mey.

Ranunculaceae

F

IT

-

Ge

Asperula molluginoides Rchb.

Rubiaceae

FP

IT

-

He

Galium aparine L.

Rubiaceae

FP

IT,M,ES

-

TH

Galium verum L.

Rubiaceae

FP

ES

-

He

Thesium kotschyanum Boiss.

Santalaceae

FP

IT

-

Ge

Echinophora platyloba DC.

Umbelliferae

FP

IT*

LR

He

Eryngium barrelieri Boiss.

Umbelliferae

FP

IT

-

HE

Falcaria vulgaris Bernh.

Umbelliferae

FP

IT,ES,M

-

He

Prangos acaulis (DC.) Bornm.

Umbelliferae

FP

IT

-

He

Prangos ferulacea (L.) Lindl.

Umbelliferae

FP

IT

-

He

Prangos uloptera DC.

Umbelliferae

FP

IT

-

He

Scaligeria nodosa Boiss.

Umbelliferae

FP

IT*

DD

Th

 

 

شکل 3 تعداد گونه‌های گیاهی متعلق به هر تیره را نشان می‌دهد. در میان تیره‌های گوناگون تیره‌های Compositae، Gramineae و Fabaceae با 24، 16 و 14 گونه گیاهی به‌ترتیب دارای بیشترین سهم در غنای گونه‌ای و 6 تیره Chenopodiaceae، Cyperaceae، Euphorbiaceae، Plumbaginaceae، Podophyllaceae و Santalaceae هر یک با یک گونه گیاهی کمترین سهم را در غنای گونه‌ای منطقه داشتند.

چنانکه در شکل 4 نشان داده شده است، پهن برگان علفی چند ساله با 68 گونه (68 درصد) بیشترین و شبه‌گراس‌ها با یک گونه (1 درصد) کمترین شکل رویشی گونه‌های شناسایی شده را تشکیل می‌دهند.

 

 

 

شکل 3- فراوانی گونه‌های هر تیره گیاهی در منطقه کرسنک

 

شکل 4- تعداد گونه‌های متعلق به هر یک از شکل‌های رویشی در منطقه کرسنک

 

 

نتایج مربوط به شکل زیستی نشان داد که همی‌کریپتوفیت با 60 درصد، فراوان‌ترین و کامه‌فیت‌ها با 5 درصد کمترین شکل زیستی را به خود اختصاص داده‌اند (شکل 5).

بر اساس وضعیت حفاظتی، 16 گونه جزو گیاهان با تهدید کمتر (LR)، یک گونه در معرض انقراض (EN) و 3 گونه که اطلاعات اندکی در مورد آنها وجود دارد (DD) قرار دارند.

نتایج مربوط به پراکنش جغرافیایی گیاهی نشان داد که ناحیه رویشی ایرانی-تورانی با 7/75 درصد گونه‌ها بیشترین انتشار جغرافیایی را به خود اختصاص داده است. شکل 6 پراکنش جغرافیایی گونه‌های شناسایی شده را نشان می‌دهد. برای نتیجه‌گیری آسان‌تر، گونه‌هایی که در بیشتر از دو منطقه رویشی وجود دارند، در شکل 6 چند ناحیه‌ای (Pulr) در نظر گرفته شدند.

 

 

   

شکل 5- شکل زیستی گونه‌های گیاهی مشاهده شده در منطقه کرسنک. Ch: کامه‌فیت‌ها، Ge: ژئوفیت‌ها، He: همی‌کریپتوفیت‌ها، Th: تروفیت‌ها

شکل 6- انتشار جغرافیایی (کوروتیپ) گونه‌های گیاهی مشاهده شده در منطقه کرسنک، Cosm: جهان‌وطن، ES: اروپا-سیبری،
IT: ایرانی-تورانی، S: سودانی، M: مدیترانه‌ای، Pulr: چند ناحیه‌ای


 

 

 


بحث

منطقه مورد مطالعه جزو پهنه رویشی هولارکتیک است که بر اساس طبقه‌بندی Zohary (1973) جزو منطقه رویشی ایرانی-تورانی، منطقه نیمه‌آلپی است. نتایج حاصل از این مطالعه نشان داد که بیشترین درصد عناصر شناسایی شده در منطقه کرسنک (7/75 درصد) متعلق به منطقه ایرانی-تورانی بوده و پس‌ از آن اروپا-سیبری (3 درصد) قرار‌گرفته‌است. علت اصلی غالبیت عناصر ایرانی-تورانی ممکن است به خاطر دوری این ناحیه رویشی از نواحی دیگر و شرایط محیطی خاص حاکم بر منطقه باشد. این ویژگی باعث شده فراونی عناصر مشترک نیز کاهش یابد؛ به‌طوری که بیشترین عناصر مشترک مربوط به ایرانی-تورانی مدیترانه‌ای است، که تنها 1/6 درصد گونه‌ها را به خود اختصاص داده است. تأثیر عناصر مدیترانه‌ای بر روی مناطق غرب کشور توسط Zohary (1973) و پوررضایی و همکاران (1389) تأیید نشده است.

فراوانی بیش از حد گیاهان تیرهCompositae (24 درصد) که به دلیل خاردار بودن (مانند گیاهان جنس‌های Centaurea، Cousinia و Cirsium) و یا وجود ترکیبات ثانویه (مانند گیاهان جنس‌های Achillea، Scorzonera و Scariola) دارای استراتژی اجتناب از چرا بوده، بیانگر پیشینه چرای شدید در منطقه است. وجود به ترتیب 16 و 14 درصد گونه‌های منطقه در تیره‌های Graminae و Fabaceae که از لحاظ ارزش علوفه‌ای و حفاظت خاکی گونه‌های با ارزشی محسوب می‌گردند نیز دارای اهمیت زیادی بوده، بیانگر پتانسیل بالای این منطقه برای تولیدات دامی است. پراکنش جغرافیایی مجموعه گونه‌های گیاهی یک منطقه، بازتاب تأثیر‌پذیری از ناحیه یا نواحی رویشی مختلف است (عصری، 1377). از 100 گونه شناسایی شده، 20 درصد آنها بوم‌زاد منطقه ایرانی-تورانی هستند، که بر اساس فهرست IUCN اکثر این گونه‌ها در طبقه‌بندی LR (با نگرانی کمتر) قرار می‌گیرند (Jalili and Jamzad, 1999). لذا هر چه گیاهان یک منطقه اشتراکات بیشتری با سایر نواحی عمده رویشی جهان داشته باشند، نگرانی در خصوص انقراض گونه‌های گیاهی آن از یک منطقه کاهش خواهد یافت، زیرا امید بازگشت و استقرار مجدد آن افزایش خواهد یافت، اما گیاهانی که به ناحیه رویشی خاصی تعلق دارند در صورتی که این گیاهان با خطر انقراض روبه رو شوند، احتمال استقرار مجددشان کاهش می‌یابد. از آنجا که منطقه مورد مطالعه نوع تیپیک ایرانی-تورانی است، حفظ این ذخایر ژنتیکی بیش از پیش نمایان می‌شود. در منطقه مطالعه شده، سهم گیاهان پهن برگ چند ساله با 68 درصد، به مقدار قابل توجهی بیش از سایر گیاهان بوده است. بیشتر گونه‌های موجود در منطقه را گونه‌های دایمی تشکیل می‌دهند که نشان‌دهنده سازگاری گونه‌های چند ساله به شرایط آب و هوایی و خاکی منطقه است (خواجه‌الدین و یگانه، 1389).

بین عناصر گیاهی و محیط زندگی آنها نوعی تعادل برقرار است که موجب سازش گیاه با شرایط محیط زندگی آن می‌شود. نتیجه این سازش، به‌وجود آمدن شکل خاصی است که با محیط مربوطه هماهنگی دارد (رضوی، 1387). شکل زیستی گیاهان صرف‌نظر از اینکه ویژگی تاکسونومیک آنها را نشان می‌دهد، بیانگر سازش گیاهان با شرایط زیست‌‌محیطی نیز هستند. چنانکه در شکل 5 مشاهده می‌شود، همی‌کریپتوفیت‌ها 60 درصد گونه‌های گیاهی منطقه را تشکیل می‌دهند. طبق نظر Archild (1995) فراوانی گیاهان همی‌کریپتوفیت در یک منطقه نشان‌دهنده اقلیم سرد و کوهستانی آن است، با توجه به اینکه اقلیم منطقه سرد و کوهستانی است، فراوانی گیاهان همی‌کریپتوفیت را می‌توان ناشی از سازگاری این گیاهان در مقابل سرما و چرای دام (به دلیل قرار‌گیری جوانه‌های انتهایی‌شان در سطح خاک) دانست. گیاهان ژئوفیت نیز 19 درصد از گیاهان منطقه را تشکیل می‌دهند. این گیاهان نیز به چرا بسیار مقاوم بوده، به خوبی چرای شدید را تحمل می‌کنند؛ هر‌چند ذخایر زیر‌زمینی‌شان بر اثر تداوم آن کاهش می‌یابد (Roques et al., 2001). اگر چه کامه‌فیت‌ها تنها 5 درصد شکل زیستی را به خود اختصاص داده‌اند، ولی بر عکس داشتن فراوانی کم، پوشش گیاهی آنها در بیشتر مناطق به خصوص در دامنه‌های شمالی که از تراکم بالایی برخوردار بود، غالب بود. جنس‌های Astragalus subg.، Tragacantha و Acantholimon از شکل‌های رویشی بالشتکی مخصوص مناطق آلپی و زیر آلپی هستند، که این نوع شکل رویشی شناخته شده مناطق کوهستانی ایران، افغانستان و مدیترانه‌ای و همچنین دامنه‌های بادگیر جنوبی امریکای جنوبی است. این شکل رویشی با تشعشعات خورشیدی زیاد و مناطق بادگیر خشک (Rauh, 1939; Klein, 1987; Hager, 1984) سازگار شده، همچنین مقاومت زیادی نیز به چرا دارند. در البرز مرکزی و زاگرس، چرای شدید و برداشت درازمدت از گونه‌های چوبی، باعث چیره شدن گونه‌های خاردار بالشتکی شده است، که همین امر آنها را در مقابل چرا مقاوم می‌کند (آخانی، 1383). Noroozi و همکاران (2008) نیز غالبیت شکل‌های بالشتکی را ناشی از چرای سنگین طولانی مدت و تبدیل کاربری اراضی دانستند. در منطقه مورد مطالعه که جزو مناطق نیمه‌آلپی است، هجوم گونه‌های جنس‌هایی مانند Astragalus، Acantholimon و Compositae در دیم‌زارهای رها شده و مناطق بحرانی کاملاً مشهود بود.

 

قدردانی

از جناب آقای مهندس حمزه شیرمردی که در شناسایی گونه‌ها کمک نمودند، صمیمانه تشکر می‌کنیم.


 

آخانی، ح. (1383) فلور مصور پارک ملی گلستان. انتشارات دانشگاه تهران، تهران.

اسدی، م.، معصومی، ع.، خاتمساز، م. و مظفریان، و. (1367-1381) فلور ایران، جلدهای 1-38، انتشارات مؤسسه تحقیقات جنگلها و مراتع کشور، تهران.

پوررضایی، ج.، ترنیان، ف.، پای‌رنج، ج. و دیفرخش، م. (1389) بررسی‌های فلورستیک و جغرافیای گیاهی حوزه آبخیز تنگ بن بهبهان. مجله جنگل 1: 37-49.

خواجه‌الدین، س. ج. و یگانه، م. (1389) فلور منطقه شکار ممنوع حنا. مجله تاکسونومی و بیوسیستماتیک 1: 73-90.

رضوی، س. (1387) بررسی شکل زیستی و پراکنش جغرافیایی فلور منطقه کوهمیان (آزاد شهر-گلستان)، مجله علوم کشاورزی و منابع طبیعی 15(3): 98-108.

عصری، ی. (1377) پوشش گیاهی شوره‌زارهای دریچه ارومیه. انتشارات مؤسسه تحقیقات جنگلها ومراتع کشور، تهران.

قهرمان، ا. (1354-1378) فلور رنگی. جلدهای 1-20، انتشارات مؤسسه تحقیقات جنگلها و مراتع کشور، تهران.

قهرمان، ا. و عطار، ف. (1377) تنوع زیستی گونه‌های گیاهی ایران. انتشارات دانشگاه تهران، تهران.

مجنونیان، ه. (1378) جغرافیای گیاهی ایران (مجموعه مقالات کاربرد جغرافیای گیاهی در حفاظت). انتشارات سازمان حفاظت محیط‌زیست کشور، تهران.

مصداقی، م. (1380) آنالیز و توصیف پوشش گیاهی. انتشارات جهاد دانشگاهی، مشهد.

Archild, O. W. (1995) Ecology of word vegetation. Chapman and Hall Inc., London.

Davis, P. H. (1965-1988) Flora of Turkey. vol. 1-10. Edinburgh University Press, Edinburgh.

Hager, J. (1984) Plant ecological studies in the subalpine meadows pin cushion of Crete. Dissertation University, Bielefeld.

Jalili, A. and Jamzad, Z. (1999) Red data book of Iran, A preliminary survey of endemic, rare and endangerd plant species in Iran. Research Institute of Forests and Rangelands, Tehran.

Klein, J. C. (1987) Les Pelouses xérophiles d’altitude du franc sud de l’Alborz central (Iran), Phytocoenologia 15(2):253-28.

Noroozi, J. Akhani, H. and Breckle, S. W. (2008) Biodiversity and phytogeography of the alpine flora of Iran. Biodiversity Conservation 17:493-521.

Rauh, W. (1939) About cushion-like growth, a contribution to the knowledge of the shapes found in higher plants 7:267-508.

Raunkiaer, C. (1934) The life form of plant and statistical plant geography. Clarendon Press, Oxford.

Rechinger, K. H. (1963-1998) Flora Iranica. Vol. 1-173. Akademische Druck und Verlagsanstalt, Graz-Austria.

Roques, K. G., O’Connor, T. G. and Watkinson, A. R. (2001) Dynamics of shrub encroachment in an African savannah: relative influences of fire, herbivory, rainfall and density dependence. Journal of Applied Ecology 38(2): 268-280.

Townsend, C. C. and Guest, E. (1960-1985) Flora of Iraq. Vol. 1-9. Ministry of Agriculture and Agriarian Reform, Baghdad.

Zohary, M. and Feinbrun-Dothan, N. (1966-1986) Flora Palaestina. Vol. 1-4. The Jerusalem Academic Press, Israel.

Zohary, M. (1973) Geobotanical Foundation of Middle-East. Vol 1-2. Department of Botany, Gustav Fischer Verlag, Stuttgart.