مقدمه‌‌‌ای بر مطالعه فونی و ارتقای فهرست سنجاقک‌شکلان (Odonata) استان فارس

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسنده

بخش زیست‌شناسی، دانشگاه شیراز، شیراز

چکیده

بررسی فون سنجاقک‌شکلان (Odonata) استان فارس برای اولین بار در بخش زیست‌شناسی دانشگاه شیراز، طی پروژه‌ای تحقیقاتی به همین نام در سال 1380 آغاز شد. مقاله حاضر تنها بخشی از نتایج این طرح است که در ارتباط با بالغان آنهاست. توجه به منابع علمی در دسترس نشان داد که تا زمان شروع اجرای طرح، هیچ‌گونه مطالعه مشروحی درباره این گروه از حشرات، نه تنها در استان فارس که درسطح کشور نیز انجام نشده بود. هر چند تعدادی نمونه از سال‌ها پیش در موزه حشرات بخش زیست‌شناسی دانشگاه شیراز جمع‌آوری و در گنجینه ارزشمند حشرات این بخش حفظ شده است، با این حال، برای مطالعه حاضر اقدام به جمع‌آوری‌های جدید از فرم بالغ سنجاقک‌شکلان از زیستگاه‌های مختلف استان گردید. در طی یک‌سال نمونه‌برداری، تعداد 650 نمونه بالغ شامل 264 نمونه آسیابک (dragonfly) و 386 نمونه سنجاقک (damselfly) جمع‌آوری و شناسایی شدند. نمونه‌های جمع‌آوری شده متعلق به 22 گونه ( 15 گونه از زیر راسته Anisoptera و 7 گونه از زیر راسته Zygoptera ) هستند. 9 گونه از آنها برای اولین بار از استان فارس توصیف و گزارش می‌شوند. طراحی‌ها، عکس‌ها و نقشه‌های پراکنش گونه‌های معرفی شده به طور جداگانه تهیه شده است که در اینجا برای نمونه تعدادی از آنها ارائه می‌شود.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

An introduction to faunal study and checklist improvement of Fars Province Odonata

نویسنده [English]

  • Saber Sadeghi
Department of Biology, Faculty of Sciences, University of Shiraz, Shiraz
چکیده [English]

Faunal study of Odonata in Fars province began, in 1380 (2002) for the first time at the department of biology, Shiraz University, This article presents a part of the results of this study, which is related to their adult stage. According to accessible references, there was no other detailed study on this group of insects until this project started. In addition to some specimens which had been collected and kept at the Insect Collection of biology department, Shiraz University (CBSU), during the past few years, several new collections of Odonata were also added to this study from different habitats of the province. A total of 650 adults, 264 of the suborder Anisoptera (dragonfly) and 386 of the suborder Zygoptera (damselfly) were collected and identified during one-year sampling. Among 22 identified species, 15 species belonged to Anisoptera and 7 to Zygoptera. Nine species were reported from Fars province for the first time. Line drawings, photos and distribution maps of the species were prepared separately some of them are presented in here as a sample.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Fars Province
  • Iran
  • Palearctic
  • Taxonomy
  • Odonata
  • Fauna

مقدمه

بررسی فون سنجاقک‌شکلان استان فارس در بخش زیست‌شناسی دانشگاه شیراز برای نخستین بار، طی پروژه‌ای تحقیقاتی به همین نام در سال 1380 آغاز شد که انتشار نتایج حاصل از آن بنا به دلایلی تا امروز به تعویق افتاده است. هرچند اطلاعاتی در این زمینه از متخصصان داخلی و خارجی به‌صورت پراکنده و جزئی دربارة تمام ایران در دسترس است، لیکن هیچ‌گونه مطالعه‌ای در سطح جنس‌ها و گونه‌های استان فارس به‌صورت منسجم بر روی بالغان صورت نگرفته بود.

هدف اصلی این پروژه، شناسایی تاکسون‌های این راسته قدیمی، زیبا و مفید از حشرات در سطح گونه و جمع‌آوری اطلاعات در زمینه گوناگونی زیستی آنها در سطح استان است.

متأسفانه، منابع و مطالعات داخلی دربارة این راسته بسیار اندک است و منابع خارجی نیز انگشت‌شمار و عمدتاً مربوط به کشورهای همسایه است، به همین جهت، توصیف‌ها و طراحی‌ها همگی اصل و بر اساس نمونه‌های استان فارس است.

راسته سنجاقک‌شکلان (Odonata) پراکنش جهانی دارند و تعداد کل گونه‌های آن حدود 6 هزار گونه تخمین زده می‌شود. بخش عمده این پراکنش در نواحی آب و هوایی گرمسیری و نیمه‌گرمسیری قرار می گیرد. این راسته شامل سه زیر راستهAnisoptera (Dragonflies) و Zygoptera (Damselflies) و Anisozygoptera است که حشراتی هستند با اندازه متوسط تا بزرگ و اغلب با رنگ‌های زیبا و پر جلوه. بعلاوه، آنها دارای شکمی لوله‌ای شکل و دو زوج بال طویل با رگبال‌بندی تور مانند هستند. قطعات دهانی آنها برای خرد کردن شکار که شامل انواع حشرات کوچکتر است، به خوبی تکوین یافته است. حشره بالغ خشکی‌زی است و فعالانه پرواز می‌کند، ولی مرحله نابالغ یا نمفی (nymphal stage) که به نایاد (naiad) نیز موسوم است، در آب شیرین طی می‌شود و جانور با ساختارهای خاصی تنفس می کند. در اکثر سنجاقک شکلان زیر راسته damselflies سه زائده برگ مانند در انتهای شکم و در dragonflies چین‌خوردگی‌های رکتوم وظیفه آبشش را برای موجود انجام می‌دهد. این ساختارها توانایی حرکت در آب را نیز برای موجود فراهم می‌سازند. نمف‌های dragonflies دارای بدنی ستبر و نیرومند هستند، در حالی‌که نمف‌های damselflies بدنی ظریف و ضعیف دارند (Corbet, 2004). طول دوره نمفی ممکن است از حدود سه ماه تا چهار سال به‌طول بیانجامد (Askew, 2004). پس از اینکه رشد نمف کامل شد، موجود محیط آبی را ترک و پس از خروج از پوسته نمفی خود به‌صورت بالغ زندگی جدیدی را در محیط خشکی آغاز می‌کند. این مرحله از زندگی مرحله پراکنش و تولید مثل جانور است. طول عمر جانور بستگی به محل زندگی آن دارد. عموماً در گونه‌های معمول نواحی معتدل طول دوره نمفی بخش عمده دوره حیات موجود را تشکیل می‌دهد که به چند سال هم می‌رسد، در حالی‌که فرم بالغ آن یک یا دو ماه بیشتر زنده نخواهد ماند. در مقابل، گونه‌های معمول نواحی گرمسیری و نیمه گرمسیری دارای دوره کوتاه نمفی تا چند ماه و دوره حیات بالغان تا یک‌سال است (Corbet, 2004).

نمف‌های سنجاقک‌شکلان می‌توانند به‌عنوان کنترل‌کننده‌های بیولوژیک حشرات آفت و مضر برای انسان که مرحله لاروی خود را در آب می‌گذرانند، استفاده شوند، از جمله کنترل زیستی پشه‌هایی که ناقلان بیماری‌های مهمی مثل تب دانگ و مالاریا هستند (Bulankova, 1997). بعلاوه، بسیاری از نمف‌های آنها به‌عنوان غذای زنده و یا عامل خسارت‌های جدی به استخرهای پرورش ماهی محسوب می‌شوند
(De Marco et al., 1999).

فون سنجاقک‌شکلان ناحیه غرب پالئارکتیک در حال حاضر تا حد زیادی فقیر شده است و تنها حدود 220 گونه را شامل می شود. بر اساس آخرین مطالعات انجام شده که عمدتاً استان‌های شمالی و مرکزی کشور را در بر می‌گیرد تعداد گونه‌های شناخته شده ایران 95 گونه است (Heidari and Dumont, 2002)، که بیشتر به گونه‌های کشور ترکیه نزدیک هستند. همچنین به نظر می‌رسد که حد شرقی پراکنش بسیاری از گروه‌ها به ایران برسد.

اولین مقاله‌ای که گزارش دقیقی از سنجاقک‌شکلان (Odonata) ایران به‌دست می‌دهد، توسط Selys-Longchamp (1887) ارائه شده است. Ris (1906-1916) در آخرین مطالعات بر روی کاتالوگ کلکسیون‌های Selys-Longchamp همة Libellulidهای شناخته شده از ایران را تا آن زمان فهرست نمود و به‌طور موازی Bartenef (1912) همین کار را برای فون روسیه انجام داد. در همین دوران مقالاتی که منحصراً یا بخشی از آنها در ارتباط با فون ایران بود، در منابع مشاهده شدند. در میان اولین محققان، از Morton (1921) نیز باید یاد شود. Schmidt (1954) به نحو بسیار دقیق همة اطلاعات در دسترس تا آن زمان را گردآوری و تفسیر کرد. پس از Schmidt تلاش‌های اندکی صورت گرفت، از جمله مطالعات Asahina (1963) و Lohmann (1992). کار بر روی سنجاقک‌شکلان ایران توسط محققان داخلی به‌طور جدی تا همین اواخر شروع نشده بود؛ یعنی تا سال 1991، زمانی که Riazi (1991) و Magidi-Shilasar و همکارانش (1998) مطالعات خود را آغاز کردند. همچنین اخیراً همکاری بین Heidari و Dumont در جهت همکاری بین محققان داخلی و خارجی گامی به جلو برای شناخت دقیق‌تر فون سنجاقک‌شکلان ایران ارزیابی می‌شود (Dumont and Heidari, 1998,; Heidari and Dumont, 2002). آنها گزارش‌های مختلفی را از پراکنش و اسامی گونه‌های ایران (95 گونه) ارائه کرده‌اند و به علاوه، آنالیز جغرافیای زیستی فون سنجاقک‌شکلان ایران را به‌دست دادند. البته، نویسندگان آن اذعان داشتند که مطالعات مذکور عمدتاً استان‌های شمالی و مرکزی را شامل می‌شود و در مورد سایر استان‌ها اطلاعات به مراتب کمتر است.

 

مواد و روش‌ها

بخشی از نمونه‌های مورد بررسی در این مطالعه مربوط به جمع آوری‌های سال‌های قبل، از زیستگاه‌های آبی استان فارس بوده است که در موزه حشرات بخش زیست‌شناسی دانشگاه شیراز (CBSU) نگهداری می‌شود، ولی بخش عمده آنها در قالب مطالعه حاضر از مناطق مختلف استان جمع‌آوری شده است. محل‌های جمع‌آوری عبارتند از: 1- آبشار مارگون؛ 2- اقلید؛ 3- بانش؛ 4- بند امیر؛ 5- بهشت گمشده؛ 6- بیضاء؛ 7- پارک ملی بمو؛ 8- پل برنجی؛ 9- پیر غیبی؛ 10- جهرم؛ 11- درودزن؛ 12- دشت ارژن؛ 13- داراب؛ 14- شیراز؛ 15- سپیدان؛ 16- فسا؛ 17- فیروزآباد؛ 18- فراشبند؛ 19- قیر؛ 20- کازرون؛ 21- کهمره سرخی؛ 22- لپویی (شکل 1).

تورکشی سریع با تور حشره‌گیری برای صید نمونه‌های بالغ هواگرد انجام شد. تجربه نشان داد که تورکیسه‌ای شکل و با رنگ تیره؛ مثلاً سبز نسبت به تور قیفی شکل و به رنگ سفید موفق‌تر عمل می‌کند. اطلاعات عمومی محل صید، اعم از مسافت از مرکز استان، دمای هوا و آب، وضعیت آبگیر و کروکی محل ثبت می‌شد. سپس نمونه‌ها برای مطالعات بعدی به آزمایشگاه منتقل می‌گردید.

 

 

 

 

شکل 1- موقعیت جغرافیایی محل‌های نمونه‌برداری در استان فارس (برای تطبیق شماره‌ها با نام محل به متن مراجعه شود.)

 

 

نمونه‌ها به دو صورت به آزمایشگاه منتقل می‌شدند. برخی نمونه‌ها مستقیماَ در محلول قرار داده می‌شدند و برخی دیگر با احتیاط درون پاکت‌های کوچک قرار داده شده، به صورت زنده به آزمایشگاه منتقل می‌شدند. نگهداری پاکت‌ها در جای خنک باعث می‌شد که نمونه‌ها تا رسیدن به آزمایشگاه زنده بمانند و محتویات لوله گوارش آنها به‌صورت طبیعی تخلیه شود که این امر برای نگهداری بهتر نمونه‌های مانت شده اهمیت دارد. از آنجا که لازم بود نمونه‌ها به دو صورت نگهداری در محلول الکل اتیلیک 70 درصد و مانت حفظ شوند، نمونه‌های موجود در شیشه‌های محلول در آزمایشگاه تمیز و جداسازی و محلول الکل آنها تعویض می‌شد، ولی نمونه‌های زنده به روش مرسوم برای نگهداری سنجاقک‌ها (Schauff, 2007) آماده و نگهداری می‌شدند که شامل مراحل زیر است:

1- به وسیله بخار اتیل استات کشته می‌شدند،

2- به مدت 24-48 ساعت، بسته به جثه نمونه، برای چربی‌زدایی و آبگیری درون استون قرار داده می‌شدند. البته، بال‌ها در موقعیت مناسب؛ یعنی به سمت عقب و بالا در پشت بدن بر روی هم تنظیم می‌شوند و شکم در حالت مستقیم قرار داده می‌شد و در محل مناسبی از نظر تهویه هوا خشک می‌شدند؛

3- درون لفاف و پاکت‌های کاغذی (envelop) جای داده می‌شدند؛

4- بر روی پاکت‌ها اطلاعات مربوطه اعم از شماره محل جمع‌آوری، نام و نشانی محل و تاریخ جمع‌آوری و نام جمع‌آوری‌کننده ثبت می‌شد.

شایان ذکر است که نمونه‌هایی که به این ترتیب آماده می‌شوند، بسیار ترد و شکننده خواهند شد که در مراحل بعدی کار نیاز به دقت عمل بیشتری است، به‌علاوه، برای حفظ نمونه‌ها در موزه که ضمن قابل رؤیت بودن باید از دستکاری بی‌مورد آنها نیز جلوگیری شود، بهتر است از پاکت‌های سلفونی شفاف و کارت مقوایی برای ثبت اطلاعات با ابعاد استاندارد 5/12×5/7 سانتی‌متر استفاده شود.

 

 

 

 

شکل 2- سر در یک anisopteran (Sympetrum fonscolombei)، نر، نمای روبه‌رو (a)، نمای پشتی (b)، نمای زیرین (c)

 

 

شناسایی مقدماتی نمونه‌ها

در این مرحله که مهمترین و وقت‌گیر‌ترین مرحله کار بود، نمونه‌های صید شده به دقت مورد بررسی مورفولوژیک قرار گرفتند و با توجه به ویژگی‌های کلیدی و منابع توصیفی معتبر (d’Aguilar et al., 1986; Fraser, 1933, 1934; Dumont, 1991) تا سطح گونه به طور مقدماتی شناسایی شدند. شایان ذکر است که منابع مذکور اساساً مربوط به نمونه‌های اروپایی و حاشیه دریای مدیترانه هستند و بنابراین، تطبیق آنها با نمونه‌های ایران تا حد زیادی وقت‌گیر و مستلزم دقت و مکاتبات پی‌گیر با متخصصان جهانی این گروه از حشرات به ویژه آقای پروفسور Dumont (از کشور بلژیک) بوده است. در این مرحله از کار سعی شد ازحداکثر ویژگی‌ها برای شناسایی نمونه‌ها استفاده شود. به عبارت بهتر، حدود 20 ویژگی مختلف ریختی به‌وسیله میکروسکوپ استریو مورد توجه، بررسی و مقایسه دقیق قرار گرفتند. در این گروه از حشرات شکل عمومی بدن، رنگ بدن، فرم چشم‌های مرکب، فرم رگبال‌بندی بال‌ها، فرم و رنگ پاها و ناحیه سر و سینه و جزئیات روی آنها و فرم و رنگ ناحیه شکم از جمله ویژگی‌های تشخیصی تا سطح جنس و جزئیات رنگ و رگبال‌های بال‌ها و به ویژه ساختارهای تولید مثلی، از جمله ویژگی‌های تشخیصی تا سطح گونه هستند. برخی از مهمترین ویژگی‌های مورد بررسی در شناسایی گونه‌ها به شرح زیرند (شکل‌های 2-6):

اندازه بدن، طول ناحیه شکم، وضعیت چشم‌های مرکب نسبت به هم، شکل و رنگ ناحیه سر، به ویژه فرق سر (vertex)، لکه پشت چشمی(postoccular spot)، پیشانی (frons)، صفحه پیش‌دهانی (clypeus)، لب بالا (labrum)، شکل و رنگ سینه (thorax)، جزئیات ریختی سپر پیش‌سینه‌ای (pronotum)، لامینا مزواستیگمالیس (lamina mesostigmalis) وکارینا (carina)، طرح رنگی سینه، رنگ پاها، فرم بال‌ها، جزئیات رگبال‌بندی بال‌ها و شکل و رنگ استیگما و غشائک بالی (membranula)، شکل و رنگ ناحیه شکم، فرم و شکل زواید مخرجی و جزئیات ساختارهای تولید مثلی و جفت‌گیری (شاملvesica spermalis)، لب جنسی، صفحه پیشین،‌ هامولوس (hamulus)، در جنس نر و والویول‌ها (valvulea) و دریچه مهبلی (vulvar aperture) در جنس ماده.


 

 

شکل 3- ضمایم زایشی (a) و بخش انتهایی بدن (b) در Sympetrum fonscolombei، نر، نمای جانبی

ce- circus; gl- genital lobe; ha- hamuli; in.ha- inner branch of hamuli; lam.ant- lamina anterior; lam.sub- lamina subanalis; lam.sup- lamina supra analis.

 

 

 


رسم طراحی‌ها و تهیه عکس

پس از شناسایی مقدماتی برای مقایسه ویژگی‌های کلیدی گونه‌ها و شناسایی نهایی آنها، طراحی‌های دقیق از برخی قسمت‌ها لازم به‌نظر می‌رسید. بنابراین، به کمک لوله ترسیم (camera lucida) و میکروسکوپ استریو طرح‌های لازم رسم شد.سپس طراحی‌ها به‌وسیله نرم‌افزارهای رایانه‌ای کامل شدند و برخی از بخش‌ها به‌وسیله لنز مدرج اندازه‌گیری شدند تا برای استفاده بعدی، از جمله تعیین و رسم مقیاس طرح‌ها استفاده شوند. همچنین از نمونه‌های شاخص هر گونه و برخی قسمت‌های مهم از نظر تشخیصی بنا بر ضرورت، عکس‌هایی با میکروسکوپ استریو دوربین‌دار تهیه شد. از مجموعه اطلاعات به‌دست آمده برای تشکیل کلید تشخیصی گونه‌های سنجاقک‌شکلان استان فارس استفاده خواهد شد که به‌صورت مقالاتی در آینده نزدیک ارائه خواهد گردید. پس از بررسی و شناسایی نهایی، برخی نمونه‌ها به منظور تأیید متخصص جهانی این گروه بسته‌بندی مناسب و با پست ارسال شدند. نمونه‌های ظریف به‌صورت مرطوب درون شیشه‌های کوچک حاوی مقدار کمی اتیل الکل سفید 70 درصد و نمونه‌های بزرگ به‌صورت خشک درون پاکت ارسال شدند.

با توجه به اختلافاتی که معمولاً بین نمونه‌های ارسال شده و نمونه‌های تیپ (type)، که عمدتاً مربوط به مناطق دیگر دنیا هستند، وجود دارد، تشخیص نهایی آنها، بحث و تبادل نظرات را ضروری می‌ساخت.

 

 

 

 

شکل 4- طرح عمومی بال جلویی و بال عقبی در یک anisopteran، (Sympetrum fonscolombei)

An- anal; an.l-anal loop; arc- arculus; 1st. ann-first antenodal; C- Costal; Cu- Cubital; IR1-3- first to third inter Radial; M- Median; R1-4- first to forth Radial; Sc-Subcosta; t-wing triangle or discoidal cell.

 

 

نتایج

در طی یک ‌سال نمونه‌برداری و مطالعه بر روی نمونه‌های جمع‌آوری شده سنجاقک‌شکلان استان فارس نتایجی به‌دست آمد که به شرح زیر خلاصه می‌شود:

تعداد 650 نمونه شکل بالغ شامل 264 dragonfly (103 نر و 144 ماده) و 286 damselfly (226 نر و 160 ماده) جمع‌آوری شدند. مجموع اطلاعات مربوط به‌صورت جدول‌های 1 و 2 خلاصه گردیده است.

در مورد نمونه‌های شاخص هر گونه عکس‌ و طراحی‌های لازم انجام شده است که برخی از آنها در اینجا آورده شده است. در شناسایی و توصیف گونه‌ها سعی شده است از بیشترین ویژگی‌ها استفاده شود.

 

 

 

شکل 5- بخش انتهایی بدن و ناحیه زایشی در Sympetrum fonscolombei، ماده، نمای شکمی

ce- circus; gl- genital lobe; ha- hamuli; in.ha- inner branch of hamuli; lam.ant- lamina anterior; lam.sub- lamina subanalis; lam.sup- lamina supra analis.

 

 

جدول 1- گونه‌های زیر راسته Zygoptera از نواحی مختلف استان فارس

خانواده

گونه

شماره

محل

Coenagrionidae

Ischnura elegans (Schmidt, 1938)

104

پل برنجی، بند امیر، پیرغیبی، دشت ارژن، فراشبند، شیراز، اقلید، درودزن

Ischnura evansi (Morton, 1919)

33

پل برنجی، سپیدان، جهرم، داراب، کازرون، اقلید، درودزن، شیراز

Ischnura fountainei (Morton, 1919)

30

پل برنجی، بند امیر، شیراز، کازرون، اقلید، درودزن

Ischnura pumilio (Charpentier, 1825)

55

بیضا، شیراز، فیروزآباد، کازرون، سپیدان، فراشبند، اقلید، کهمره سرخی

Coenagrion vanbrinckae (Lohman 1993)

20

بیضا (هفت خون)

Platycnemididae

Platycnemis dealbata (Selys and Hagen, 1850)

102

پل برنجی، بیضا (هفت خون)، بیضا، کازرون، جهرم

Euphaeidae

Epallage fatime (Charpentier, 1840)

15

بانش، پل برنجی (پیر غیبی)، داراب، جهرم، فیروز آباد

Calopterygidae

Calopteryx splendens (Harris, 1782)

24

کازرون، بیضا (لپویی)

 

جدول 2- گونه‌های زیر راسته Anisoptera از نواحی مختلف استان فارس

خانواده
گونه
تعداد
محل

Libellulidae

Sympetrum fonscolombei (Selys, 1837)
66

پارک ملی بمو، درودزن، پل برنجی، بانش، کازرون، شیراز، بند امیر، داراب

Orthetrum Sabina (Drury, 1770)
2
پل برنجی
Orthetrum anceps (Schneider, 1845)
4
پل برنجی
Orthetrum taeniolatum (Schneider, 1845)
22
پل برنجی، درودزن، بانش، داراب، فسا
Orthetrum cherysostigma (Burmeister, 1839)
3
پل برنجی، فسا، پارک ملی بمو
Orthetrum brunneum (B. de Fonscolombe, 1837)
11
درودزن، بانش، بهشت گمشده، پارک ملی بمو
Crocothemis erythraea (Brulle, 1832)
60
درودزن، بانش، پارک ملی بمو، داراب، فسا، جهرم، بند امیر، شیراز، پل برنجی
Crocothemis servilia (Drury, 1770)
16
درودزن، بانش، پارک ملی بمو، بند امیر، فسا، شیراز، پل برنجی
Trithemis festiva (Rambur, 1942)
29
پل برنجی، داراب، فسا، جهرم، کهمره سرخی
Trithemis annulata (Palisot de Beauvois, 1805)
19
پل برنجی، داراب، فسا، جهرم، کهمره سرخی
Pantala flavescens (Fabricius, 1795)
20
شیراز، بند امیر

Aeschnidae

Anax immaculifrons (Rambur, 1842)
1

قیر

Anax parthenope (Selys, 1839)
2
شیراز

Cordulegasteridae

Cordulegaster insignis (Schneider, 1845)

1

آبشار مارگون

 

 


بحث و نتیجه‌گیری

در طی یک‌سال نمونه‌برداری و بررسی نمونه‌های جمع‌آوری شده از اکثر نقاط استان فارس، تعداد 650 نمونه بالغ (264dragonfly و 386 damselfly) بررسی شدند که در جدول‌های 1 و 2 خلاصه شده است. در این مورد 22 گونه از دو زیر راسته سنجاقک‌شکلان شناسایی شدند که 7 گونه آن از زیر راسته Zygoptera و 15گونه آن مربوط به زیر راسته Anisoptera بود. از مجموع 22 گونه مذکور در مقایسه با آخرین فهرست‌واره سنجاقک‌شکلان ایران(Heidari and Dumont, 2002) 9 گونه برای اولین بار از استان فارس گزارش می‌شوند (جدول 3). شایان ذکر است که درآخرین فهرست‌وارة موجود از سنجاقک‌شکلان ایران، تنوع گونه‌های استان فارس 15 گونه ذکر شده که 2 گونه آن هنوز در جمع‌آوری‌های نویسنده مقاله یافت نشده است.


 

 

شکل 6- ناحیه سینه در یک anisopteran، (Sympetrum fonscolombei)، نر، نمای جانبی

car:تیغه (carina)، cx1-3: پی‌ران‌های اول تا سوم پاها، emp3: اپی‌مرون بند سوم سینه، ems2: اپی‌مرون بند دوم سینه،
hp: لب عقبی پیش سینه، mt: استرنوم بند سوم سینه، s2: استیگمای بند دوم سینه، pn: پیش سینه

 

 

بخشی از این اختلاف ممکن است به علت انقراض برخی گونه‌ها و گسترش برخی دیگر باشد که احتمالاً بر اثر تخریب زیستگاه‌های آنها رخ داده است. از سوی دیگر، شاید ناکافی بودن نمونه‌برداری‌ها از شهرهای دور دست استان در جنوب و عدم امکانات لازم برای نمونه‌برداری از حاشیه دریاچه‌های استان، به ویژه دریاچه پریشان موجب بروز این اختلاف شده باشد (هر دو گونه مزبور از دریاچه پریشان گزارش شده بودند). به‌هر حال، 9 گونه جدید برای استان در فهرست‌واره جدید ثبت خواهد گردید (جدول 3). البته، هنوز گونه جدیدی برای ایران یا برای دنیا یافت نشده است، هر چند به اذعان متخصص جهانی این گروه، پروفسور Dumont، چنانچه نمونه‌برداری‌ها به‌طور مداوم و پی‌گیر انجام گیرد، به‌طوری که همة مناطق استان فارس را پوشش دهد، احتمال یافتن گونه‌های جدید بسیار زیاد است. از این‌رو، برای کامل شدن فهرست‌وارة گونه‌های ایران و حداقل گونه‌های استان فارس ضروری به‌نظر می‌رسد که در ادامه پروژه حاضر طرح‌های دیگری به‌صورت مکمل اجرا شود. کامل شدن فهرست‌وارة مزبور علاوه بر پر کردن شکاف اطلاعات جهانی، می‌تواند پاسخگوی برخی مسایل مهم در زمینه جغرافیای زیستی این گروه از حشرات نیز باشد.

 

 

جدول 3 - مقایسه فهرست گونه‌های شناسایی شده استان فارس در این پروژه و گونه‌های ذکر شده در فهرست‌وارة سال 2002

(Heidari and Dumont)

گونه‌های شناسایی شده استان فارس در این پروژه (2002)

شماره

گونه‌های استان فارس ذکر شده در فهرست‌واره سال 2002

(Heidari and Dumont)

شماره

Calopteryx splendens

1

Calopteryx splendens

1

Epallage fatime

2

Epallage fatime

2

Platycnemis dealbata

3

Platycnemis dealbata

3

Ischnura evansi

4

Ischnura evansi

4

Ischnura elegans

5

Ischnura elegans

5

Ischnura fountaineae

6

Ischnura fountaineae

6

Cordulegaster insignis

7

Cordulegaster insignis

7

Anax parthenope

8

Anax parthenope

8

Orthetrum brunneum

9

Orthetrum brunneum

9

Orthetrum sabina

10

Orthetrum sabina

10

Crocothemis erythraea

11

Crocothemis erythraea

11

Trithemis annulata

12

Trithemis annulata

12

Trithemis festiva

13

Trithemis festiva

13

-

-

Brachythemis fuscupalliata

14

-

-

Selisiothemis nigra

15

Coenagrion vanbrinckae*

14

-

-

Anax immaculiferons*

15

-

-

Ischnura pumilio*

16

-

-

Orthetrum anceps*

17

-

-

Orthetrum taeniolatum

18

-

-

Sympetrum fonscolombei*

19

-

-

Crocothemis servilia*

20

-

-

Pantala flavescens*

21

-

-

Orthetrum chrysostigma*

22

-

-

* گونه‌هایی که برای فون استان فارس جدید هستند.

 

 

تشکر و قدردانی

نویسنده وظیفه خود می‌داند مراتب سپاس و تشکر خود را از معاونان محترم پژوهشی دانشگاه شیراز و دانشکده علوم که ضمن همکاری صمیمانه، زمینه اجرای این طرح را فراهم نمودند، اعلام نماید. همچنین از خانم دکتر شیدخت حسینی، استاد گرانقدر بخش زیست‌شناسی دانشگاه شیراز که همواره اینجانب را از راهنمایی‌های ارزشمند خود بهره‌مند ساخته‌اند و آقای پروفسور Henri Dumont استاد محترم دانشگاه گنت کشور بلژیک که با ارسال مقاله و بررسی و تأیید شناسایی نمونه‌های ارسالی لطف بی‌دریغ نمودند، بی‌نهایت سپاسگزاریم.

 

 

Asahina, S. (1963) Insect fauna of Afghanistan and Hindukush. Kyoto University Press, Kyoto.

Askew, R. R. (2004) The dragonflies of Europe. Revised Ed., Midas Printing Ltd., London.

Bartenef, A. N. (1912) Contributions to the knowledge of the Odonata from Palearctic Asia in the Zoological museum of Imp. The Annals of the Museum of Zoology of the Academy of Imperial Science of St.Petersburg 16: 409-448.

Bulankova, E. (1997) Dragonflies (Odonata) as bioindicator of environment quality. Biologia (Bratislava) 52: 177-180.

Corbet, P. S. (2004) Dragonflies: Behaviour and ecology of Odonata. Harley Books, Essex.

d’Aguilar, J. Dommanget, J. and Préchacand, R. (1986) A field guide to the dragonflies of Britain, Europe and North Africa. Collins, London.

De Marco, P., Latini, J. A. and Reis, A. P. (1999) Environmental determination of dragonfly assemblage in aquaculture ponds. Aquaculture Research 30: 357-364.

Dumont, H. J. (1991) Fauna Palaestina, Insecta V-Odonata of the Levant. Keterpress Enterprises, Jerusalem.

Dumont, H. J. and Heidari, H. (1998) The Genus Pseudogrion (Odonata: Zygoptera) in Iran. International Journal of Odontology 1: 159-163.

Fraser, F. C. (1933) The fauna of British India including Ceylon and Burma, Odonata Vol I. Taylor and Francis, London.

Fraser, F. C. (1934) The fauna of British India including Ceylon and Burma, Odonata Vol II. Taylor and Francis, London.

Heidari, H. and Dumont, H. J. (2002) An annotated checklist of Odonata of Iran. Zoology in the Middle East 26: 133-150.

Lohmann, H. (1992) Gomphus kinzelbachi Schneider in Iran (Anisopterda: Gomphidae). Notulae Odonatologica 3: 169.

Magidi- Shilasar, F., Kharrazi-Pakdel, A., Azmayesh Fard, P., Pazuki, A. and Heidari, H. (1998) The Fauna of Odonata in Bandar-e Anzali. 13th Iranian Plant Protection Congress, Karaj, Iran.

Morton, K. J. (1921) Neuroptera, Mecoptera and Odonata from Mesopotamia and Persia. Entomologists Monthly Magazine 57: 213-225

Riazi, B. (1991) Siah-Keshim, conservative site: special ecosystem of Anzali wetland. Department of Environment, Tehran.

Ris, F. (1909-1916) Libelluinen monographisch bearbeitet. Collections zoologiques; catalogue systematique et descriptif,BaronSelys Longchamps, Brussels.

Schauff, M. E. (2007) Collecting and preserving insects and mites, techniques and tools. National Museum of Natural History, Washington DC.

Schmidt, E. (1954) Die Libellen Irans. Sitzungsberichte der osterreichischen Akademie der Wissenschaften 163: 223-260.

Selys-Longchamp, E. D. (1887) Odonata de l'Asie Mineure et Revesion de ceux des autres parties de la faune palearctique (diet Europeenne). Annales de la Societe Entomologique de Belgique 31:1-85